Қасқыр кейіп

Аш қасқырдың түнгі жорығы

А.П. Чеховтан аударма. Аш қасқыр аңға бару үшін орнынан тұрды. Үш бөлтірігі бірдей үйме-жүйме болып, бірін-бірі жылытқан күйі қатты ұйықтап жатыр. Аш қасқыр оларды бір-бір жалап алып, үн-түнсіз жүріп кетті.

Көктемнің наурыз айы болса да, түнде желтоқсандағыдай ағаштар шытынап, деміңді ішке тартып үлгермей-ақ суық қатты шымшитын. Қасқырдың денсаулығы әлсіз, өзі де сужүрек еді: болар-болмас дыбыстан селк етіп, үнемі «біреу келіп бөлтіріктеріме зиян тигізіп кетпесе екен» деп алаңдайтын. Адам мен жылқының ізі қалған жерлерден, ағаш түбірлерінен, үйілген отындардан, малдың қиы түсіп қарайған жолдан қатты қорқатын.

Қыстау маңындағы үрей

Апаннан төрт шақырым жерде, пошта жолының үстінде қыстау бар. Онда жетпіске келген Игнат атты шал тұратын: үнемі жөтеліп, өзімен өзі сөйлесіп жүретін. Әдеті — түнде ұйықтап, күндіз қолына мылтық алып орман кезіп, қоян аулау. Әйтеуір біреуге ұқсамайтын бұл шал тоқтарда да, жүрерде де өзінше бұйрық беретін: «Тоқта, машина!» — деп айғайлап, жүрерінде «Барынша сілте!» дейтін.

Қасында тұқымы белгісіз, тайыншадай ірі қара ит — Арапка бар еді. Ит алға ұзап кетсе, шал «Кейін сілте!» деп айғайлайтын. Кейде шайқалақтай теңселіп ән салып, «Рельстен шығып кеттім!» деп барып құлайтын. Қасқыр мұның бәрін «желден шығар» деп ойлайтын.

Шатырдағы тесік және күтпеген олжа

Игнаттың үйі, сарайы, қорасы, құдығы — бәрі айнала үйілген биік қар жоталарымен қоршалған. Тып-тыныш. Арапка, сірә, сарай артында ұйықтап жатқан болар. Қасқыр қар жотасымен қораның төбесіне шықты да, тұмсығын тығып, аяқтарымен сабан шатырды бұрқыратып қаза бастады. Сабан шірік әрі борпылдақ екен — қасқыр құлап кете жаздады.

Бір мезетте мұрнына жылы бу ұрды: қойдың қиы мен сүттің иісі аңқыды. Төменнен суықты сезген нәзік дауыс — қошақанның маңырағаны естілді. Қасқыр тесіктен ырғып түсіп, алдыңғы аяғы мен кеудесімен жып-жылы бірдеңеге топ ете түсті — қой шығар деп ойлады.

Сол сәтте қора ішінде бірдеңе жіңішке дауыспен үріп жіберді. Қойлар үркіп, қабырғаға тығылды. Қасқыр шошып, тістегенін ала қашты.

Күшік жараланған жонын жалап қойып, ештеңе болмағандай құйрығын бұлғаңдатып, қасқырға үріп қоя берді. Қасқыр ыр етіп, жортып жөнелді. Артынан күшік те қалмай ерді. Қасқыр бұрылып ырылдаса, күшік аңырып тоқтап, артынша «ойнап жүр» дегендей, қыстауға қарай тұмсығын созып, шешесі Арапканы шақырғандай қоңыраудай сыңғырлаған көңілді дауыспен үре жөнелді.

Апандағы таң: бөлтіріктер мен күшік

Таң ата бастады. Қасқыр қалың терек арасымен апанына қайтқанда әрбір ағаш анық көрінді. Құрлар оянып, күшіктің үруі мен аяқ астынан шыққан сыбырдан шошынған әдемі қораздар әлсін-әлсін дүр етіп ұшып-қонып жүрді. Қасқыр: «Бұл неге менің соңымнан қалмай келеді? Бәлкім, мені жегісі келер», — деп ойлады.

Бөлтіріктері тайыз шұқырда тұратын. Үш жыл бұрын жойқын дауыл тамырымен жұлып кеткен кәрі қарағайдың орнында осындай шұңқыр пайда болған-ды: түбінде ескі жапырақ, мүк, ойынға жарайтын сиырдың мүйізі мен сүйегі жататын. Үш бөлтірік оянып, шұңқыр жиегінде шешесін күтіп, құйрықтарын бұлғап тұрды.

Күшік оларды көріп, анадай жерде тоқтап ұзақ қарап қалды. Бөлтіріктердің де көз алмай қарап тұрғанын көріп, бөтенге үргендей ашуланып үре бастады. Күн көтеріліп, қар жалт-жұлт етті.

Биік қарағайда отырған қарғалар да олардың алысып-жұлысқанын көріп, мазасызданды. У-шу — бірақ көңілді. Күн көктемдегідей жылытып тұр. Қасқыр бөлтіріктерін аңға үйреткенде, қолға түскен нәрсемен ойнатып барып үйрететін. Сондықтан олардың күшікті қуалап ойнап жүргенін көріп: «Мейлі, үйренсін», — деп қойды.

Ойыннан кейін бөлтіріктер шұңқырға қайтып келіп, ұйқыға кетті. Аштықтан біраз ұлыған күшік те керіліп, күнге қыздырынып жата қалды. Оянған соң қайта ойнады.

Аштық, жиіркеніш және қайта оралу

Қасқыр күні бойы кеше түнде естіген қозының маңырауын, қой сүтінің аңқыған иісін ұмытпады. Шабыты қозып, тістері сақылдап, ескі сүйекті аузының суы құрып кемірді — ойынша, оны қозы деп елестетті. Бөлтіріктер еміп қояды, ал қарны ашқан күшік айнала жүріп қар иіскелейді.

«Осы күшіктің өзін жеп қойсам ба екен?» — деп те ойлады қасқыр. Бірақ жақындағанда күшік қасқырдың тұмсығын жалап жіберіп, ойнауға шақырғандай дүрдиіп тұра қалды. Қасқыр бұрын ит те жеген, алайда күшіктен иттің иісі тым өткір аңқып тұрды. Денсаулығы әлсіреген қасқыр бұл иісті жақтырмай, жиіркеніп, сырт айналып кетті.

Түнге қарай суық күшейді. Жылы орнын сағынған күшік ауылға қарай тартып отырды. Бөлтіріктері ұйқыға кеткенде, қасқыр тағы да аңға шықты.

Екінші шабуыл: күшік бәрін бүлдірді

Өткен түндегідей, қасқыр әр дыбыстан үрейленді: ағаш түбірінен, отыннан секем алды, алыстан адам сияқты көрінетін жеке қарауытып тұрған бұталар да қорқыныш туғызды. Қатты қарды жортып келе жатып, жол үстінде бірдеңенің қараңдағанын көрді. Құлағын түрсе — бір қалыппен маң-маң басқан дыбыс анық естіледі. Борсық па деп ойлап, сақтана жақындай беріп еді — таныды: бұл қыстаққа қайтып бара жатқан Аққасқа күшік екен.

Қасқыр «тағы да кедергі келтірмесе екен» деп, тездете басып, алға озып кетті. Қыстақ та жақын еді. Қора төбесіне көтерілгенде кеше тесілген жер сабанмен бітеліп, үстіне екі сырғауыл бастырылғанын көрді. Қасқыр қайтадан тұмсығы мен аяқтарын салып бұза бастады.

Жылы бу мен мал қиының иісі енді ғана аңқи бастағанда, артынан қуанышты, өршеленген үрген дауыс шықты. Бұл — жаңағы күшік. Ол төбеге қарғып шығып, қасқырға жетті де, тесіктен ішке қойып кетті. Үйіне кіріп жылынып, қойларын таныған соң бұрынғыдан бетер қатты үрді. Сарай артынан Арапка оянып, қыңсылады. Тауықтар шулай бастады.

Қолына мылтық ұстаған Игнат басқыштан көрінгенде, қорыққан қасқыр қыстақтан әлдеқашан ұзап кеткен еді. Игнат ысқырып: «Жөнел! Пәрмендете қу!» — деп айғайлады. Мылтықтың серіппесін басып жіберді, бірақ атылмады. Тағы басты — тағы атылмады. Үшінші рет басқанда ғана мылтық ауызынан от будақтап, құлақ тұндырған «бу-бу!» деген дыбыс шықты.

Үй ішіндегі сөз: «есіктен жүр»

Аздан соң Игнат үйіне қайта оралды. Осы түні үйінде қонып жатқан жолаушы айғайдан оянып: — Немене? — деп қарлыққан дауыспен сұрады.

Таңертең Игнат Аққасқаны шақырып алып, екі құлағынан қатты жұлқылап, кейін шыбықпен зекіп тұрып: — Есіктен кіріп жүр! — деп үш рет қайталады.