Қазақ совет энциклопедиясы

Қазақ шаруаларының феодализмге және отаршылдыққа қарсы күресі

Тарихи алғышарттар: қос ықпал және қайшылықтардың ушығуы

Қазақстанның Ресей құрамында дамуы екі бағытта өрбіді: бір жағынан Ресейдің озық экономикасы мен мәдениетінің ықпалы қазақ қауымының шаруашылығы мен мәдениетінің прогрессивті өсуіне әсер етті; екінші жағынан патша өкіметі қазақ қоғамының феодалдық тобына сүйеніп, отаршылдық қанауды күшейтті. XVIII ғасырда феодалдық қатынастар тереңдеп, таптық қайшылықтар да шиеленісе түсті.

Жер мәселесі және көші-қон еркіндігінің шектелуі

Феодалдық және отаршылдық қанаудың бір көрінісі — малшы шаруалардың көші-қон жерлерінің тарылуы болды. Е. Пугачев бастаған шаруалар соғысы кезінде қазақтар 1756 және 1771 жылдардағы жарлықтарға бағынбай, Еділ мен Жайық арасындағы жайылымдарды пайдалана берген еді. Алайда соғыстан кейін бұл жерлерге мал жаю мүмкіндігі шектелді: Орал бойындағы шекаралық линия қалпына келтіріліп, қамал гарнизондары күшейтілді.

Патша үкіметі сұлтандарды өз жағына тартып, солар арқылы қазақ еңбекшілерінің толқуын болдырмауға тырысты. Нұралы хан мен сұлтандар да патшаға адалдығын дәлелдеуге ұмтылды. 1782 жылғы жарлық бойынша ауылдар шекара басшыларынан рұқсат алғаннан кейін ғана Жайықтан өтіп көшіп-қона алатын болды.

Тонау, зорлық-зомбылық және көтерілістің негізгі себептері

Нұралы хан және оның жақындары Орал казак әскерінің старшындарымен ымыраласа отырып, көш тәртібіне қол сұғып, ауылдарды бірге тонап отырды. Малшыларды ашық тонау, дәстүрлі көшу жолдарын өзгерту еңбекші халықтың шаруашылығын күйзелтті.

Әлеуметтік құрамы: халық күші және феодал топтар қайшылығы

Қарама-қайшылықтар шаруалар мен феодалдар арасында ғана емес, феодалдық таптың өз ішінде де жүрді. Дала ақсүйектері (сұлтандар) билер, старшындар, батырлардың ықпалының күшеюін қаламады. Көтерілістің негізгі күші — шаруалар еді. Сонымен бірге билер, старшындар, батырлар да қатысып, халық наразылығын өз мүдделеріне бағыттауға тырысты.

Шаруалар феодалдық және отаршылдық қанаудан құтылуды көздеді: алым-салықтың ауыртпалығы, зорлық-зомбылық оларды кедейлендірді. Дегенмен көтерілісшілер феодалдық құрылысты түбегейлі жою міндетін ресми түрде қойған жоқ. Үстем топ өкілдерінің бір бөлігі хан-сұлтандардың құқықтарын ғана шектеуді, өз ықпалын күшейтуді мақсат етті.

Көтерілістің басталуы және Сырым батырдың алға шығуы

1782–1783 жылдардың қысында Ішкі жаққа өткен Кіші жүз малшыларының 4 мыңнан астам жылқысын Орал казак әскерінің старшындары айдап әкетті. Артынша «ауылдарға шабуыл болады» деген қауесет тарап, Кіші жүздің батысында толқу күшейді. Көтерілісшілер топтары ұйымдасып, оларды әдеттегідей ру старшындары басқарды.

Солардың ішінде ерекше көзге түскені — Сырым батыр (Сырым Датұлы). Ол Байбақты руының старшыны еді, ауылы Ембі мен Жайық арасын жайлады. 1785 жылдың басында Сырым Датұлының отрядында 2700 адам болды, ал көтерілісшілердің жалпы саны 6 мыңнан асты. Негізгі ұйытқы Сағыз өзені бойына шоғырланды.

Жазалаушы отрядтар және қарулы қақтығыстар

Көтерілістің етек алуынан сескенген Нұралы хан мен Айшуақ сұлтан Орынбор әкімшілігінен әскер жіберуді сұрады. Нәтижесінде 1785 жылы генерал Смирновтың отряды Елек бағытына қарай қозғалды; сонымен қатар Колпаков пен Пономарев бастаған зеңбірекпен қаруланған отрядтар да шықты. Алайда көтеріліске араласқан ауылдар Ембіден әрі көшіп кеткен болатын.

Іздеу салу жүрген тұста Сырым батыр 500 жігітпен қарсы жақтың ту сыртынан өтіп, Антоновск бекінісіне шабуыл жасады, кейін Сахарная және өзге де қорғандар мен бекіністерге соққы берді. 1785 жылғы 24 наурызда майор Назаров отрядының бейбіт ауылды тонауы мен талқандауы халық наразылығын күшейтіп, қозғалысқа қатыспаған ауылдарды да көтеріліске қосты.

Нұралы ханның шеттетілуі және басқару жобалары

Ханның ауылдарды қайта бағындыру әрекеті нәтиже бермеді, билігі дағдарысқа ұшырады. Патша әкімшілігі көтеріліске шыққан ру басшыларымен байланыс орнатуға мәжбүр болды. 1787 жылдың жазы мен күзіндегі старшындар съезінде қазақтарға Ембі мен Жайық арасынан көші-қоныс жер беру және Орал казак әскерінің жорықтарына тыйым салу талап етілді. Ең басты талап — Нұралы ханды тақтан түсіру болды.

1786 жылы сәуірде хан көтерілісшілер қысымымен патша үкіметін паналауға мәжбүр болды. 1786 жылғы маусымда Екатерина II Нұралыны хандықтан шеттету туралы рескриптке қол қойды: Нұралы Орынборға шақырылып, кейін Уфаға жөнелтілді.

Патша үкіметі Кіші жүздегі хандық билікті әлсіретіп, отарлық басқаруды күшейтуге ұмтылды. 1785 жылдың күзінде Кіші жүзді үшке бөлу туралы шешім қабылданды: әр бөлікті съезд сайлаған старшындар басқаруы тиіс еді. Беделді старшындарға «Бас старшын» атағы беріліп, төменгі буындағы ру старшындарына жалақы белгіленді. Алайда реформа ірі старшындар мен билердің қарсылығына және сыртқы саяси ахуалға байланысты толық іске аспады.

1791–1797 жылдар: хан ауысуы, партизандық тәсіл және шешуші оқиғалар

1790 жылы Нұралы Уфада қайтыс болғаннан кейін билер тобы хандыққа Есімді отырғызуға ұмтылды. Патша әкімшілігі бұны мойындамай, Ералы сұлтанды ұсынды. 1791 жылы тамызда хан сайланатын жерге патша әскері әкелініп, халық жақтырмаған Ералы хан сайланды. Бұл наразылықты өршітіп, қозғалыстың феодалдарға қарсы белгілерін күшейтті.

Осы кезеңде Сырым Датұлының ұстанымында да өзгеріс байқалды: ол хандық билікті толық жою идеясынан ішінара бас тартып, «өз ырқымыздан шықпайтын хан сайлау» туралы пікірді қолдаған топқа қосылды. Сырым Ералыға қарсы күресте Әбілғазы Қайыповты жақтауға бет бұрды және Сырға қарай көшті. Бұл таңдау (Бұхара мен Хиуа тарапымен байланыстар) қарапайым халық мүддесіне қайшы келді. Дегенмен көтерілісшілердің басым бөлігі Ресеймен шаруашылық байланысты үзуді емес, байырғы жайылымдық жерлерді сақтауды көздеді.

1792 жылдың жазында көтеріліс Кіші жүзді дерлік толық қамтыды. 29 қыркүйекте Сырым бастаған отряд Елек қалашығына шабуыл жасап, қорғанды ала алмады. Бірнеше сәтсіз тұтқиыл шабуылдан кейін көтерілісшілер күрес тәсілін өзгертіп, партизандық соғысқа көшті: аз топпен қимылдап, ізін білдірмей әрекет етті, ауылдар қолдау көрсетті.

1794 жылы Ералы қайтыс болды. 1796 жылы қазанда билердің аз тобының қатысуымен Нұралының ұлы Есім хан деп жарияланды. Есім көтерілісті басуда жазалауды күшейтті. 1795–1796 жылдардың қысында жұт болып, мал қырылып, халық ашаршылыққа ұшырады. Соған қарамастан алым-салық тоқтамады.

Хан кеңесі және қозғалыстың бәсеңдеуі

Патша үкіметі айлаға көшіп, хан сайламай-ақ Хан кеңесін құрды. Кеңес төрағалығына Айшуақ сұлтан, мүшелігіне алты старшын және патша әкімшілігінің өкілі мүфти Құсайынов енгізілді. Бұл құрылым феодалдардың халыққа қарсы күресін ұйымдастыруға қолайлы жағдай жасады.

1797 жылғы тамызда кеңес шақырылғанда, құрамында шамамен 7 мың адам бар отрядты бастап Сырым келіп, халықтың қатты күйзеліске түскенін және хан кеңесінің құрылғанын алға тартып, күресті тоқтататынын мәлімдеді. Ол кеңес мүшелігіне алынды. 1797 жылғы қазанда патша үкіметі Айшуақты хан сайлады.

Қорытынды

Көтеріліс стихиялы түрде 1797 жылдың аяғына дейін созылып, кейін бәсеңдеп тоқтады. Жеңілістің басты себептері — ұйымшылдықтың әлсіздігі, нақты саяси мақсаттың айқын болмауы және қозғалыстың стихиялы сипаты. Сонымен қатар сұлтандармен ымыраласқан билер мен старшындардың екіұдай ұстанымы, көтеріліс басшыларының (соның ішінде Сырым Датұлының) тұрақсыз шешімдері де ықпал етті.

Қолданылған әдебиеттер

1. 1 Қазақстан тарихы журналы. 1995. №5.
2. 2 Рысбеков Т. Өскен өлке тарихы.
3. 3 Қазақ совет энциклопедиясы.