Елбасының бастамасымен қабылданған Қазақстанның 2030 жылға дейінгі даму стратегиясында еліміздің ұлттық қауіпсіздігін қамтамасыз ету туралы үлкен саяси міндет қойылған болатын
Елбасының бастамасымен қабылданған Қазақстанның 2030 жылға дейінгі даму стратегиясында еліміздің ұлттық қауіпсіздігін қамтамасыз ету жөнінде ірі саяси міндет қойылды. Бұл міндетті орындау мемлекеттік егемендікті сақтаудың, аумақтық тұтастық пен шекараның мызғымастығын қамтамасыз етудің басты кепілі ретінде атап көрсетілді.
Сондықтан да егемендіктің алғашқы 20 жылы ішінде Қазақстан қол жеткізген ең ірі табыстардың бірі — ел аумағының тұтастығын бекітіп, оны құқықтық және саяси тұрғыдан нықтап берген мемлекеттік шекараның толық ресімделуі. Бүгінде бұл — халықаралық қауымдастық мойындаған, еліміздің мемлекеттілігін айқындайтын тарихи мәні зор құндылық.
Негізгі түйін
- Шекараны халықаралық деңгейде заңдастыру — ұлттық қауіпсіздіктің өзегі.
- 1990-жылдары Қазақстан көрші мемлекеттердің бәрімен шекара келіссөздерін жүйелі түрде жүргізді.
- Ядролық қарудан бас тарту және Семей полигонын жабу халықаралық кепілдіктерге жол ашты.
Шекараны құқықтық тұрғыдан бекіту: тәуелсіздіктің алғашқы міндеттері
Егемендік алған 1991 жылы бұрынғы Кеңес Одағы кезеңінде белгіленген шекаралар іс жүзінде ашық күйде еді. Сол себепті тәуелсіздіктің алғашқы жылдарында Президент Нұрсұлтан Назарбаев сыртқы саясаттағы басым бағыттардың бірі ретінде шекараларды межелеуді және оларды халықаралық құқық аясында заңдастырып алуды айрықша маңызды мәселе ретінде белгіледі.
Елбасы 1996 жылғы халыққа Жолдауында тәуелсіздіктің алғашқы бес жылын қорытындылай келе: халықаралық ауқымда мойындалмайынша және әлемдік қоғамдастық тарапынан қауіпсіздік, аумақтық тұтастық пен шекараның мызғымастығына кепілдік алынбайынша, мемлекеттілікті орнықты дамыту туралы айту құр сөз болып қалатынын атап өтті.
Қытаймен шекара: делимитация және демаркация
Бұрын Кеңес Одағы кезеңінде Қытаймен шекараға қатысты келіссөздерді кеңестік делегация жүргізсе, 1992 жылдан бастап Қазақстан өз делегациясын жасақтап, мәселені егемен мемлекет ретінде қолға алды. Екі ел арасындағы шекараларды делимитациялау жөніндегі келіссөздер 1992–1998 жылдары өтіп, демаркация 2002 жылы толық аяқталды.
Келіссөздердің құқықтық негізі
XIX ғасырда Ресей империясы мен Қытай арасында жасалған сегіз шарт пен хаттамалар келіссөздердің тарихи-құқықтық базасы болды.
Нәтиже
1994–1999 жылдары шекара сызығын және шекаралық белгілерді нақты сипаттайтын бес халықаралық келісім жасалды.
Демаркациялық жұмыстарды алты жұмыс тобы 1992 жылдың шілдесінен 2001 жылдың желтоқсанына дейін жүргізді. 2002 жылы Пекинде Қазақстанның Сыртқы істер министрі Қасым-Жомарт Тоқаев пен Қытайдың Сыртқы істер министрі Тан Цзясюань екі ел үкіметтері арасындағы Қазақстан–Қытай мемлекеттік шекарасының сызығын демаркациялау туралы хаттамаға қол қойды.
Сараптамалық баға
Қытайдың ішкі-сыртқы саясатын терең білетін саясаткер әрі ғалым Қуаныш Сұлтанов өзінің «Қазақтың жаңа дәуірі» (Елорда, 2010) атты еңбегінде Қазақстанның Қытаймен шекараны толық (100%) тиянақтап алғанын ерекше атап өтеді. Оның пайымдауынша, Қытаймен шекаралас 15 мемлекеттің ішінде мұндай толық нәтижеге қол жеткізген ел — Қазақстан.
Көрші елдермен шекараларды реттеу: құқықтық база және келіссөз тәсілі
Басқа көршілес мемлекеттермен шекара мәселелерін реттеуде ТМД аясындағы және екіжақты құжаттар маңызды құқықтық негіз ретінде пайдаланылды. Атап айтқанда, 1991 жылғы 21 желтоқсандағы Алматы декларациясы, 1992 жылғы 14 ақпандағы ынтымақтастық қағидаттарын сақтау туралы декларация, 1994 жылғы 15 сәуірдегі егемендікті, аумақтық тұтастықты және шекаралардың мызғымастығын сақтау туралы декларация, сондай-ақ одақтық және республикалық деңгейдегі заң актілері назарға алынды.
Тараптар бұрынғы одақтас республикалар арасындағы әкімшілік-аумақтық межелеуді келіссөздердегі басты негіз ретінде қабылдады. Дегенмен кейбір учаскелерде іс жүзінде орныққан шекара сызықтары қолда бар құқықтық актілерге толық сәйкес келмейтін жағдайлар да болды. Мұндайда ұлттық және экономикалық мүдделер ескеріліп, өзара тиімді шешімдер қабылданды: аумақтарды теңдей бөлу немесе алмастыру тәсілдері қолданылды.
Үкіметтік комиссия және кәсіби жұмыс топтары
Қазақстан тарапынан мемлекеттік шекараны делимитациялау бойынша жұмыстар Үкіметтің 1999 жылғы 1 қыркүйектегі қаулысына сәйкес жүргізілді. Сыртқы істер министрлігі мүдделі министрліктер мен ведомстволардың, облыстық, аудандық және ауылдық әкімдіктердің өкілдерін қамтыған үкіметтік делегацияларды жасақтап отырды.
Сарапшы ретінде әртүрлі мекемелердің мамандары тартылды. Геодезистер, картографтар, жерге орналастырушылар және гидрологтардан арнайы жұмыс топтары құрылып, шекараның нақты координаттарын айқындау мен белгілеу жұмыстары кәсіби деңгейде жүргізілді.
Қырғызстан, Өзбекстан, Түркіменстан, Ресей: негізгі келісімдер хронологиясы
Қазақстан – Қырғызстан
Келіссөздер: 1999 жылғы қараша – 2001 жылғы желтоқсан.
2001 жылғы 15 желтоқсанда Астанада мемлекет басшылары Қазақстан–Қырғызстан мемлекеттік шекарасы туралы шартқа қол қойды.
Қазақстан – Өзбекстан
Үдеріс: 2000–2002 жылдар, екі кезең.
- 2001 жылғы 16 қараша — шекараның 96%-ын айқындаған негізгі шарт (Астана).
- 2002 жылғы 9 қыркүйек — жекелеген учаскелер бойынша шарт, үдерісті толық аяқтады (Астана).
Қазақстан – Түркіменстан
2001 жылғы 5 шілде — делимитация және демаркация туралы шарт (Астана).
Демаркацияға дайындық 2003 жылы басталды, 2005 жылы шекаралық белгілерді орнату жұмыстары жүргізілді. Шекара сызығы 278 белгілермен нақтыланды.
Қазақстан – Ресей
Келіссөздер: 1999 жылғы қыркүйек – 2005 жылғы қаңтар.
2005 жылғы 18 қаңтарда Мәскеуде Қазақстан–Ресей мемлекеттік шекарасы туралы шартқа қол қойылды. Құжат 2006 жылғы 12 қаңтарда күшіне енді.
Демаркация жөніндегі бірлескен комиссия 2007 жылдың шілдесінде жұмысын бастап, 2009 жылдың мамырында ортақ шекараға белгілер орнату ісі басталды. Осы шарт Қазақстанның құрлықтағы барлық шекараларын құқықтық тұрғыдан ресімдеуді толық аяқтаған кезең болды.
Екінші ірі сын: ядролық мұра және қауіпсіздік таңдауы
1991 жылы Қазақстан тәуелсіздікпен бірге бұрынғы Кеңес Одағынан ауыр ядролық мұра қабылдады. Қуаты мен көлемі жағынан бұл арсенал сол кезеңдегі Ұлыбритания, Франция және Қытайдың жаппай қырып-жоятын қаруларының жиынтық қорынан бірнеше есе асып түсетін. Сондықтан жас мемлекеттің қолында ядролық қарудың қалуы әлемдік геосаясаттағы жетекші державалардың назарын бірден аударды.
Ел ішінде де ядролық қаруды сақтау немесе одан толық бас тарту жөнінде қарама-қайшы пікірлер қалыптасты. Осындай күрделі кезеңде Елбасы қысқа мерзім ішінде ядролық қаруға қатысты мемлекеттік стратегиялық ұстанымды айқындады: жаһандық және ұлттық мүдделер тоғысатын бірден-бір дұрыс шешім — ядролық қарусыздану бағыты еді. Бұл таңдаудың дұрыстығын кейін тарих дәлелдеді.
Семей полигонының жабылуы және Будапешт меморандумы
1991 жылғы 29 тамыз
Президент Нұрсұлтан Назарбаев әлемдегі ең ірі ядролық сынақ алаңдарының бірі — Семей ядролық полигонын жабу туралы тарихи шешім қабылдады. Бұл қадам Қазақстанның ядролық саясатындағы стратегиялық бағыттың негізін қалап қана қоймай, әлемдегі ядролық сынақ алаңдарын жабу үрдісіне де ықпал еткен маңызды оқиға болды.
1994 жыл, Будапешт
ЕҚЫҰ саммиті кезінде Қазақстанның қауіпсіздігіне кепіл беретін Будапешт меморандумына қол қойылды. Меморандумға алдымен АҚШ, Ресей және Ұлыбритания қол қойып, Қазақстанның егемендігі мен аумақтық тұтастығын қамтамасыз етуге кепілдік беретін міндеттемелер алды. Кейінірек осындай кепілдіктер Франция мен Қытай тарапынан да білдірілді.
Қорытынды
Елдің тәуелсіздігінің алғашқы жылдарында шешімін таппаса, болашақ дамуын тежейтін күрделі мәселелер аз болған жоқ. Соның ішінде мемлекеттік шекараны толық құқықтық рәсімдеу және ядролық мұраға қатысты стратегиялық таңдау ұлттық қауіпсіздіктің іргетасын қалыптастырған шешуші бағыттар болды.
Нәтижесінде Қазақстан тарихи тұрғыдан қысқа мерзім ішінде шекарасын шегендеп, халықаралық деңгейде мойындалған қауіпсіздік тетіктерін қалыптастырып, тұрақты дамудың сара жолына түсті.
Әділ Ахметов
Сенатор, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері
Санат: KZ портал, Қазақша рефераттар жинағы