Қалғандары іште

Жолға шығу

Күн ұзарған, түн қысқарған көкектің қылтың-сылтың басы. Өскеменнен түсте шыққан шағын сары автобус Ұлан арқылы Самарға тікелей асып, Ертістен өтіп, Күршімнен бір-ақ шығуға бел байлаған.

Көкек келсе де, наурыздың жылымығы қайырмаған қызыл шұнақ қала ішін дірдек қақтырып тұр. Ұлан асуына қарай созылған ұзақ жол сиыр жалағандай жып-жылмағай көк мұз. Кедір-бұдырға сүргіленген тақтайдай тасжол автобус ішін селкілдетіп, азғана жолаушыны соқтығып келеді.

Іште әркім өз ойымен: біреулер күбірлесіп, біреулер қалғып отыр. Жолаушылар арасында нәрестесін құшақтаған жас келіншек қыңқылдаған сәбиін уатумен әлек. Ең артқы орындықта отырған Архат олардың қимылын бір шолып, көңілсіз күйде көзін жұмды. Ұйықтайын деді, бірақ көзі ілінбеді.

Архат кеше ғана артта қалған Алматыны есіне алды. Астанада көктем күшейіп, Алатаудың бауырындағы қалың қар лайсаңға айналып, апыл-құпыл сөгіліп жатқан. Ал биік Алтайдың басындағы ұшпа бөркі тұрмақ, етектегі жел қағып, қар тоқтамайтын тастақ қыраттары да наурыздың ақша қарын жамылып, самарқау жатыр. Сырбаз Алтай көктемге жонын бергісі жоқ.

Суыр малақайын көк желкесіне ысырып, автобустың қабырғасына шалқая отырып, Архат ойға батты. Жол ұзақ: кемінде алты сағат жүру керек. Отыра беру адамды қажытады. Жеткенше зарығып боласың.

Күршімге қайту және «прописка» дерті

Бұл Күршімге асығып келеді. Туған жеріне жеті жылдан асқанда әрең оралып отыр. «Әне келем, міне келем» деп жүріп, өмірдің ағымымен келе алмаған. Жол түскені — бүгін.

Төрт ай бойы сергелдеңге салған бір мәселе бар: паспортқа «пропискаға» отыру. Құрдастары оны «Сергелдең Сері» атап кеткені де содан. Әйтпесе, әй, келе қояр ма еді?

Үлкен ағасы Шірікаяқта тұрады, соның үйіне аялдамақ. Ағасы да ауру: әйтеуір елмен бірге күн кешіп жүр. Жеңгесі орысша өскен, шайпаулау еді. 1979 жылдың жазында әкесі қайтыс болғаннан кейін олар жалғыз анасымен Алматыға көшкеннен бері, Архат оны тұңғыш рет көргелі отыр.

Араласпай кеткенге де аттай жеті жыл. «Бауыры ғой, сыртқа теппес» деген үміт бар. Бірақ қазір екі туып, бір қалғанға да қиғаш қарайтын заманда адамның көңілі күпті. Егер ауырсынса, бір кластасының үйінен пәтер табылар. Ер жігітке ол да сын емес.

Желтоқсанның ізі

Осы бес жүз сом болмағанда, Алматыда қызметке орналасып-ақ кетер еді. Бәрінен де төрт ай бойы сенделткен сергелдеңі жанына батты. Сол бір Желтоқсанның бұрқағы болмаса, қала іргесіндегі ауылына құжатын оп-оңай тіркеп алар ма еді.

Желтоқсанның ызғары армиядан «запастағы офицер» болып оралған оны да қарыды: астана түгілі, маңындағы өзі тұрған ауылға да тұрақтай алмады. Тұрақтатпады.

Өкініш жоқ: көтеріліске 18-і күні дәрігер жездесін әдейі ертіп барып қатысқан. Таяқ та жеді, жегізді де. Көңілде тек алаң мен шарасыздыққа налу қалды. Қаскелеңде тергеп, үш сағат ұстап, дәлел табылмаған соң қоя берді. Базиев деген балқар капитан қол ұшын созған.

Ұлан асуындағы ақ түтек

Автобус Ұлан асуына иек артқанда, белгісізден-белгісіз жел көтеріліп, жол үстінде жыланша ирелеңдеген жаяу борасын сырғи бастады. Асудан ары — елсіз қарағайлы тау іші. Алтайдың биік сорабы да, ең қауіпті тұсы да осы.

Боран асуда күш алса, сор сонда қайнайды. Автобустың алды-арты бірдей тартып, қайқаңға ілігіп қалды. Маңдай әйнекті сыпырған резеңке «тіл» тез тазартады, бірақ жабысқақ қар қайта-қайта басып үлгереді. Көп кешікпей олар асуға көтерілді де, күткендей-ақ алай-түлей боранға кіріп кетті.

Егделеу ер адам «Қап, қырсық шалды-ау!» деп үн қатты, бірақ ешкім қостай қоймады. Алтайдың мұндай құқайды көріп жүрген адамдары тым-тырыс, іштен тынған. Әлгі кісі шоферге жетпек болып еді, шофер: «Отағасы, орныңызға отырыңыз», — деп қайырып тастады.

Жас келіншектің екі-үш айлық нәрестесі бәсең ғана қыңқылдап қойды. Келіншек қысылып-қымтырылып жаялығын ауыстырып, баласын емізді.

Аударылған автобус

Аздан кейін автобус тоқтауға айналды. Қыстай күрескен күре жолдың үсті дәл қазір адам айырғысыз. Шофер бұл жолды талай жүрсе де, ой жобамен ғана қарды бұза-жара ілбіп келеді. Кенет сары автобус бір жағына қиқаң етіп, бір жамбасына қарай ошарыла құлады.

Артқы есік ашылған сәтте боран ішке лап қойып, аждаһадай ұйтқып алды. Қар қырындап тұрған есіктен құйылып, Архаттың ашық өңіріне сау етіп тиді: мойны мен алқымын мұздай қарып өтті. Архат бірінші болып қырынан жатқан автобустың үстіне көтерілді.

Жолаушылар біртіндеп тысқа шықты. Жас балалы келіншек пен үш-төрт қартаң әйелден басқалары автобусты тіктеуге кірісті. Екі тік күрекпен жол сорабы аршылды, көлік бойлай бел-уардан ойылды: мақсат — түзелгенде төрт дөңгелек тең бассын. Отыз шақты адам жабыла итеріп, көлікті орнына дік еткізді.

Бәрі қуанып, қайта ішке кірді. Бірақ машина оталмай қойды. Шофер копотты ашып, әлденені шұқылап жатыр. Іші бағанағы жұмақ жылудан айырылып, ызғарлап кетті. Кейбірі аяқтарын еденге тарсылдата соғып отыр.

Архат шофердің қасына келді. Шофер төмен қарап тұқшыңдап тұрып: «Карбюраторға бірдеңе болған секілді. Шешуге тура келеді», — деді ақталғандай.

Естелік: армиядағы суық түндер

Архаттың ойына өткен жылғы әскердегі бір оқиға түсті. Ленинград маңындағы қар жамылған қалың орманда «ЗИЛ» моторының кесірінен Ямов деген жауынгер жолдасымен үш күн жалғыз қалған. Радиостанция үшін шыққан екі жігіт алаңқай ортасында күндіз-түні от жағып, моторды жөндеген. Ладогадан соққан дымқыл суыққа дірдектей шыдап, қатып қалған қақпыш нанды талғажу еткен.

Институт бітіріп, қатарынан кеш қалып барғанның өзі жаныңа батады. Армияның аты — армия: өз заңы бар, уставсыз да. Бәрін бастан кешуге тура келеді. Ол өз қызбалы мінезімен Ауған соғысына қатысам деп рапорт та жазған. «Сұрап алған аурудың емі жоқ» деген осы.

Ал Желтоқсанның жөні бөлек еді: ол үшін өліп кетсең де арман жоқтай көрінген. Көк мұз алаңда жер жастанған қайсар қыз-жігіттен жаның артық па?

Үш жігіттің кетуі

Кенет іште шу шықты. Жамбасына қисайған автобусты түзеуге көмектескен үш жас жігіт, жұрттың «қалыңдар» дегеніне қарамастан, кетуге ыңғайланды. Архат таңырқады, бірақ басу да айтпады. Тұрғылықты азаматтар ғой: адаса қоймас деп ойлады. Адасса да Алтай өздерінікі, паналар жер табылар.

Олар жиналмалы есікті айқара аштырғанда, құтырған қарлы құйын ішке қарай қотарыла құйылды. Бірақ үшеуі ештеңені елеместен шығып кетті. Іштегілер жолдары оң болсын деп тілеп, көп ұзамай үнсіз қалды.

Қайта қозғалу

Екі сағаттай өткенде мотор ақыры дүр ете түсті. Жұрт елең ете қалды. Шофер Архатты және тағы бір жігітті ертіп тысқа шығарды: боран автобусты белуарынан басып тастапты. Екеуі жанталаса алдыңғы жағын аршып, жиырма қадамдай жол сорабын салған болды.

Автобус арлы-берлі ырғалып алып, қыс бойғы тығыз қарды жалдай жүріп кетті. Үлкендер «Бісмілла!» десті. Дегенмен көлік әлсін-әлсін омбыға тығылып, қақалып-шашалып өшіп қала берді. Шофер оталғышты үсті-үстіне басып, қозғалтқышты әрең тіреп отырды.

Ұлан асуында үш сағаттан аса алысып, Самар жазығына еңкейер тік шатқалға іліккенде боран пышақ кескендей тыйылды. Бұл кезде күн бесіннен ауып, бұлыңғыр аспан мен терең шатқал ішін зәрлі көлеңке басқан.

Із-түзсіз кеткендер

Сары автобус кілт тоқтады. Шофер орнынан тұрып, ту сыртындағы Алтай барысы салынған плакат жапсырылған жалпақ әйнек шетінен жұртқа қарап, Ұлан асуында айтқанға көнбей өз бетімен кеткен үш жігітті еске салды. Олар із-түзсіз кеткеніне көп болмаса да, жұрт жадынан шығып үлгергендей еді.

Олардың Самардікі ме, Күршімдікі ме — ешкім нақты білмеді. Ауа райы құбылмалы, екі жүз шақырым аймақтың мінезі бір күнде мың құбылады. Самарға жеткен соң шофер тиісті орынға хабар берді.

Ертіс: өткел бермеген өзен

Іңір ілінді. Самардан екі-үш адамды түсіріп, екі-үш жолаушыны мінгізіп алып, автобус әрі қарай жүрді. Ертіске жеткенде түн түнегі қоюланып, ай туды. Әдетте бұл тұста аяз күшті болушы еді, бүгін бірақ қалың қар мен көк мұзды астынан солқылдата ерітетін өлкек соғып тұр екен.

Әлі қатпаған мұз үстімен қызыл су жүріп, жылым пайда болыпты. Ай сәулесі көтерілген селдір буға жұп-жұқа перде тұтқан. Алып өзеннің арғы жағасы көрінбейді. Ол жақтан күтетін көліктің жарығы да білінбеді.

Жолаушылар амалсыз қайта автобусқа мінді. Жас балалы әйел жұрт түгел жайғасқан соң ғана жылаған сәбиін емізуге кірісті. Елдің соңынан енжарлау кірген Архат қана ұлы Ертістің арғы бетіне өте алмады: өлі мұз жібіп, жетер жеріне жеткізбеді. Өткелсіз өзенге не шара?

Қорытынды тыныс

Алматыға сыймаса да, Архат атамекені Алтайға табанын тіреп, ертең көңілі бір серпілер деп өз-өзін жұбатты. Бірақ сол түні жолаушылар мінген автобус Самарға кері қайтты. Көкқаяз тасжолға шағылған жалғыз ай ілесті.

Асуда бұрқақ, өзенде өлкек соққан құбылмалы күн түнге ауысты. Архат Күршімге сол күні жете алмады. Ал бұрқақта бұлаңытып кеткен бұландай үш жігіт сол бойы оралмады.

Архат ымырт аязынан тітіркеніп қойды.