Ақын өлеңдері жалпы, сол кездегі ағартушылық бағытпен үндес

«Маса» жинағы: атаудың астарындағы серпіліс

Ахмет Байтұрсыновтың «Маса» атты өлеңдер топтамасы Орынборда 1911 жылы басылып шықты. Жинақ атауына ақын айрықша ой жүгін, салмақты мағына артқаны аңғарылады: «маса» — жай ғана жәндік емес, қоғамды серпілтуге бағытталған астарлы бейне.

Осы жолдардағы «ызыңдап, ұшқан маса» — сергектік пен қозғалысты, серпіліс пен ізденісті меңзейтін нышан. Ол «ұйықтағанның» айналасында ұшып, қоғамның енжар, жалқау, меңіреу күйден оянуына қызмет етеді. Ақын бұл ағартушылық ойды өзге шығармаларында да тереңдете дамытады.

Негізгі идея: оқу, өнер-білім, рухани көтерілу

«Масаның» идеялық өзегі — жұртшылықты оқуға, өнер-білімге, рухани биіктеуге шақыру; адамгершілік пен мәдениетті уағыздау; еңбекке үндеу. Бұл бағыт сол дәуірдегі ағартушылық арнамен үндеседі.

Ақын көп жағдайда Шоқан, Абай, Ыбырай қалыптастырған өрісті ойды жаңа тарихи жағдайда жалғастырушы ретінде танылады. Тақырып таңдауы, ойды жүйелеу мәнері мен көркемдік өрнек құруы тұрғысынан Абай, Ыбырай үлгілерімен жақындық байқалады: Байтұрсынов та қоғамға ойлы, сыншыл көзбен қарап, оның қалпына көңілі толмайды.

Қоғамға сын: «Қазақ қалпы», «Досыма хат», «Жиған-терген»

«Қазақ салты», «Қазақ қалпы», «Досыма хат», «Жиған-терген», «Тілек батам», «Жауға түскен жан сөзі», «Бақ» секілді өлеңдер мазмұны ақынның қоғамды терең толғап, қайшылықтарын ашық сынайтынын айқындайды. Бұрынғы ағалар суреттеген қазақ қоғамының жалпы қалпында сол тұста айтарлықтай өзгеріс жоқ еді; Ахмет осы келеңсіз көріністерге бейжай қарай алмады.

Мұнда ұлттың күйі бірліксіздік, ала ауыздық, ардың ақшаға сатылуы, дүниеге құлдық арқылы нақтылап беріледі. Ақын мұндай қасіретті хатқа түсіріп, қоғам санасына салмақ салуды мақсат етеді.

«Жиған-терген» — Абайдың «Сегіз аяғы» үлгісімен, ықпалымен жазылған шығарма. Онда ел намысын ойлайтындардың аздығы, бірліктің жоқтығы, ел билегендердің зорлықшылдығы секілді көкейтесті мәселелер көтеріледі.

Ақын Абайша ащы сынға барады: болыстыққа талас, жауға сатылу, аңқауды алдап күн көру, дінді кәсіпке айналдырған арамзалық, халық бойындағы енжарлық пен бейқамдық — бәрі де өлең өзегіне айналады. Мұндай үстемдік пен озбырлықтың түпкі нәтижесін ақын қара бұлттай төнген қауіппен тұспалдайды.

Демократтық, гуманистік сарын

Байтұрсынов қазақ аулындағы әлеуметтік теңсіздік пен таптық қайшылықтардың себеп-салдарына толық тереңдеп бара алмаса да, еңбекші халықтың ауыр халіне бейжай қарамайды: аяушылық білдіреді, адамдық қасиетті қорғауға шақырады. Бұл — оның демократтық, гуманистік көзқарасқа бейімдігін танытады.

«Адамдық диқаншысы» өлеңінде ол өмір бойы бейнет пен қорлыққа үнсіз төзіп, жасып-жаншылған адамдарға жаны ашиды. Ақын ойынша, олар сергек болып, адамдыққа ұмтылса, алданып жүре бермесе, намысын қорғай білсе — мүлгіген күйден арылар еді. Сондықтан ол намысқа тиерлік ащы сөз айтып, селт еткізуді көздейді.

Ояну идеясы және заман тынысы

Елдің ауыр халін жеңілдетудің жолын іздегенде Ахмет ойды ағартушылық арнада өрбітеді: ұйқыдан ояну, білім-ғылымға ұмтылу, ояған ерге еру қажеттігін алға тартады.

Өлеңдердің жазылған жылдары нақты белгіленбеуі ақын шығармашылық эволюциясын дәл айқындауды қиындатқанымен, «Масаның» 1911 жылы басылғанын негізге алғанда, топтамадағы туындылардың бұған дейінгі жылдары жазылғанын аңғаруға болады. Ақын ел күйін өзгертудің ағартушылықтан өзге арналарына да ой жүгіртіп, іздене бастағандай. Бұл ізденістер 1905–1907 жылдардағы оқиғалар мен революциялық дүмпулердің ықпалынан қалыптаса түсті деуге болады.

Мұндағы «таң шапағы», «жаңа шыққан гүлдің қамауда семіп тұруы» секілді символдық бейнелер заманның жаңа ғасыр көгіндегі құбылыстарын аңдатқандай. Ақын ағартушылық «баққа» жетудің қиын екенін тез түсінеді. Бірақ түңілмейді: үміт пен ізденісті тоқтатпайды.

Бұл өрнектер бір ақынның ішкі күйі ғана емес: Октябрь қарсаңындағы қазақ қоғамының рухани ізденістерін, алда жанар шамшыраққа үмітпен қарауын танытады. Осы үміт — кейінгі өзгерістерге ілесуге қуат берген таза оптимизмнің бір көрінісі.

Көркемдік арсенал: бейнелі сөз бен ырғақ қуаты

«Маса» жинағында эпитет, теңеу, шендестіру, инверсия, мақал-мәтел секілді көркемдік тәсілдер мол. Ақын теңсіздік пен озбырлықты, әрекетсіздік пен надандықты көбіне «түн», «түнерген бұлт», «қасірет», «өрт», «алалық алтыбақан дерт» сияқты жинақы метафоралармен береді. Айтар ойын көркемдеп жеткізуге, бейнелі тіркес табуға шеберлігі әсіресе «Досыма хат» өлеңінен айқын көрінеді.

Мұнда дәстүрлі «сұңқар», «тұлпар» метафоралары ақынның өзіндік ізденісімен астасып, ерекше салмаққа ие болады. «Үйілген өлексені өрге сүйреп, шығармақ қыр басына» деген тіркес — ауыр жүкті, күрделі міндетті бейнелейтін ықпалды синекдохалық өрнек.

«Жолдастыққа төзу» тіркесінің өзінде терең мағына бар: нағыз серіктестік ауыр сыннан өтеді, әркімнің қолынан келе бермейді. Ал «сасық ми», «салқын жүрек», «санасыздар» секілді өткір тіркестер оқырманды өзін де, айналаны да сын көзімен бағалауға мәжбүрлейді.

Қорытынды

Ахмет Байтұрсыновтың «Маса» топтамасы — көп ғасырлық қазақ поэзиясы дәстүрін және демократтық-ағартушылық әдебиет ұстанымдарын жаңа тарихи жағдайда дамытып, жалғастырған идеялық-көркемдік деңгейі жоғары мұра. Бұл жинақты қайта басып, кеңінен насихаттау — әдебиетіміздің жалпыадамзаттық, гуманистік, демократтық әрі тәрбиелік сипатын тереңірек танытатын игі қадам болмақ.