Қызды шақырттым
Тергеуші күнделігінен: соттың қалың нөпірі
Мен 1921 жылы Семей уезінде тергеуші болып қызмет еттім. Күз мезгілі еді. Өзіме қараған аудандарды аралап жүріп, Қызыл Адырға келсем, аудан биі Қ. жолдас сессия құрып жатыр екен.
Халық есепсіз көп жиналыпты: Семей уезінің жеті болысынан, Қарқаралы, Өскемен сияқты өзге уездерден, тіпті Жетісудың Аягөзінен де мал дауы мен ақы сұрап келгендер бар. Қ. жолдас Семей уезінде қызметке мығым, ұрыға рақымсыз билердің бірі саналатын.
Жұмыстың көптігінен Қ-ның басы қатып, дамыл көрмей, мезгілімен тамақ ішуге де уақыты болмай, таңнан қара кешке дейін сөйлеумен дауысы қарлығыпты. Жиналысқа тіккен үйлердің біріне біз де келіп түстік.
Көрініс
- Кезегі келмей күндер бойы сарғайған даукестер.
- Қон-түстенумен әбден мезі қылған сот маңайындағы ауылдар.
- Арызын айтқысы келген жұрттың толассыз ағыны.
Даукестер мені көрген соң «тағы бір төре келді» деп, сыйғаны үйге кіріп, сыймағаны үй сыртынан дауыстап: «Тақсыр жолдас, арызымыз бар, пәлен күннен бері бізге есе тимей жатыр…» деп, әркім өз мұңын шаға бастады.
Халық соншалық көп еді: бұл елге біз келе жатқанда жолшыбай «сот арқылы өндіріп алдық» деп, талай мал айдап бара жатқандарды да көргенбіз. Әлі де болса лек-легімен біреулер келіп, жұмысы біткендер кетіп жатыр.
Осынша көп дауды «бір сот бітіремін» дегеннің өзі қиын: ол ауылда екі жыл жатса да, бітер емес сияқты көрінетін. Ол кезде әлі қылмыс кодекстері мен заңдар толық қалыптаспаған шақ: сот қызметкерлері істің ақ-қарасын төңкерісшіл ар-ожданмен, социалистік сана жолымен ғана айыратын.
Қ. жолдасқа атсалысып, мен де сол арада үш-төрт күн болғанмын.
Уақыт өзгерсе де, орындалмаған арман
Міне, содан бері көп жыл өтті. Қазіргі өлшеммен бұл аз уақыт емес. Осы аралықта талай кемшілік түзелді. Бірақ ұлы мақсаттың бірі — әйел теңдігі — әлі де көңілдегідей жүзеге асқан жоқ.
Негізгі себептер
- Ел сүйегіне сіңген ескі әдеттің әлі де күшті болуы.
- Әйел қауымының көзі толық ашылып жетпеуі, бостандық қадірін анық білмеуі.
- Ел ішіндегі соттардың салақтығы мен олақтығы.
Түйін
Егер әйел өз бостандығын көксеп, жігер таныта алса, ал соттар өз міндетін қатаң ұстап, жолдан таймаса — әдет-ғұрып қанша күшті болғанымен, бірте-бірте жоғалуға тиіс.
Бостандық туралы бір оқиға
Бостандық дегеннен есіме түседі: сол жолы бір қызды көрдім. Ол қыз жеті аудан сотына арыз береді. Айтуынша, ата-анасы жастайынан қалың мал алып, біреуге атастырып қойған. Енді бойжеткен соң, күйеуінің «жаман» екенін біліп, оны сүймейтінін айтып, өз басына бостандық сұрайды.
Сот қызды шақыртады. Қыздың әке-шешесі, туысқандары — бәрі шұбырып ере келеді. Бәрі қызға жабылады: «Арыз бергенім жоқ, бұрынғы күйеуіме баруға ризамын де» деп үйретеді.
Отбасының қысымы
Әсіресе әкесі қызына өлердегі сөзін айтады: көзінен аққан жасы сақалын жуып, көңілін босатады. Анасы «ақ сүтімді еміздім, жұртқа масқара қылма, ақ батамды бұзба» деп зарлайды.
Ағалары бірде қорқытып, бірде жалынады. Қысқасы, бәрі жабылып қыздың басын қатырады. Сот жауап алғанда да қасынан қалмай, бірге отырып алады.
Ақыры қыз бейшара әке-шешесін аяп, сот алдында: «Мен арыз бергенім жоқ», — деп шығады.
Қыз хат танымайтын болған соң, арызды жазып, қол қойған — қызды алмақ болған сүйген жігіті Бекіш екен. Енді сот «біреудің қызын жұрт алдында масқара қылғанын» тексеріп, айыпкерді жауапқа тарту үшін қаулы жазып, сол арада қолма-қол маған тапсырды.
Тергеу: жалғыз қалған сәттегі шындық
Қызды шақырттым. Әке-шешесі мен жақындары тағы да шұбырып ере келді. Қызық іздегендер іргеден, жабықтан сығалап тыңдап, бірін-бірі итермелеп, үйді қиратып жібере жаздайды.
Бойжеткен — әдемі, сымбатты қыз. Басына түлкі тымақ киген, белін буынып алған. Тымақты топ ортасында жалғыз әйел болып көзге түспейін деген ұяңдықтан кигені болар; ал белін тас қылып буынғаны — үйден шығарда-ақ тәуекелге бел буғанын аңғартқандай.
Көңілін қайғы басқан мұңды қыз келіп отырғанда қанша сездірмеуге тырысса да, еріксіз күрсінгені байқалды. Анасы сапты қамшыға сүйеніп, «бірдеңе де» дегендей қадап отырады. Әкесі де сақтықпен жоғары жаққа жайғасып, елдің көзін бағып отыр.
Жұртты шығарып, жеке сөйлескенім
Тергеуді бастамай тұрып, қызды және оны танымайтын өзге елдің үш-төрт адамын ғана қалдырдым. Қалғандарын түгел шығарып, үйдің маңайына жақындатпай, қызбен оңаша сөйлестім.
Сұрағым: «Бостандық сұрап сотқа арыз беріп пе едің?» Қыз төмен қарап, бөгеліп: «Жоқ», — деді.
Мен оған мән-жайды ашып айттым: егер шынында бостандық сұрағаны рас болып, бүгін жұрттың көзінен именіп «арыз берген жоқпын» десе, қыз үшін арыз жазып, қол қойған жігіт сотқа тартылуы мүмкін екенін ескерттім. Егер ол — сүйгені болса, оны да қорғап қала алмайтынын айттым.
Сондай-ақ, өмір бойы жек көрген күйеуге зорлықпен барудың қайғыға бастайтынын, ал заманның беті бостандыққа бұрылғанын, енді бұрынғыдай әйелді зорлауға жол берілмеуі тиіс екенін де қадап түсіндірдім.
Қыз бір сәт есік жаққа қарап алып, басын көтеріп, тура маған бұрылды да: «Арыз бергенім рас!» — деді. Мұны «басымды кессе де» дегендей, нық әрі қажырмен айтты.
Мен еріксіз жымиып: «Сот сұрағанда неге “арыз берген жоқпын” дедің, ертең тағы да солай тайқып кетсең, қалай болады?» — дедім.
Қыз көзі жәудіреп: «Қайтейін, ол кісі сізше сұраған жоқ… Жұрттың бәрі анталап тұрған соң…» — деді де, өзі де әлсіз жымиғандай болды.
Жұрт алдында айтылған сөз және алынған бостандық
Сырттағы кісілер қайта кіре берсін дедім. Қауым қайтадан таласа-тармаса енді. Анасы баяғысынша қамшысына сүйеніп келіп, қызының қарсы алдына шаншылып отырды.
Мен енді жұрттың көзінше жауапты ресми түрде жазып алуға кірістім:
Ресми сұрақ-жауап
Сұрақ: «Басыңызға бостандық сұрап келдіңіз. Сотқа арыз бергеніңіз рас па?» Жауап: «Бердім. Бергенім рас», — деді қыз екі рет қайталап, жігерлене түсіп.
Қыздың анасы қаны қашып, көзі жәудіреп: «Алда бетпақ-ай… Не бетімді айтамын…» — деп, тас-талқан болып, үйден сүріне-қабына шығып жөнелді. Күпісінің етегі салбырап, кебісін киюді де ұмытыпты. Артынан күйеуі де ұсқыны қашып ілесті.
Сөйтіп қыз бостандық алды. Арманына жетті. Сүйгенімен кетті.
Оқиғаның сабағы
Ата-ана балаға қанша жақын, қанша қадірлі болса да, тіршілікте адамның азаттығынан артық ешнәрсе жоқ. Ол азаттыққа ата-анасы қарсы келсе де, адам оны ештеңеге айырбастамауы керек екенін сол қыз жиналған жұрттың алдында айқын көрсетті.
Қараңғылықтан шыға алмай, азаттық қадірін ұға алмай жүрген қазақ әйелдеріне әлі де болса үлгі алуға сол қыз жарайды. Әттең, сол қыздың атын ұмытыппын — бірақ нағыз қайсар қыз еді.