Мейірімсіз патша

Айына бір рет ашылатын есіктен алдымен үлкен сәлде ораған еңселі бас көрінетін. Артынша өңі тозған шапан киген шағын денесі, кең шалбары мен жалпақ белдігі байқалатын. Белдікте алып қанжар салбырап тұратын. Қанжардың үлкендігі сонша — Мук қанжарды тағынып жүр ме, әлде қанжар Мукты көтеріп жүр ме, ажырату қиын еді.

Ең қызығы — Кішкентай Мук балалардың мазағына мүлде ренжімейтін. Аяғындағы үлкен сандалын сүйретіп, олардың жанынан күлімсіреп өте шығатын. Серуені біткен соң үйіне кіріп кететін де, бір ай бойы көзге көрінбейтін.

Ел арасында Мукты дәулетті дейді. Бірақ ол қашан көрсең де ескі киімін тастамайтын. Себебі бұл киімдер оған әкесі қайтыс болғаннан кейін мұра болып қалған еді. Ол кезде Муктың жасы жаңа ғана он алтыға толған.

Әкесі сұңғақ бойлы, сымбатты адам болғандықтан, киімдері Мукқа қолақпандай кең болды. Бірақ Мук қысылмады: артық жерін қиып, әкесінің көзіндей көріп киіп алды. Беліне белбеу буып, қылыштай етіп қанжарын қыстырып, қолына таяқ алып, өз бақытын іздеп жолға шықты.

Жолда кездескен жұрт оның түрін көріп мазақтап күлетін. Себебі әкесі ұсқынсыз ұлынан ұялып, оны көп жыл бойы үйден шығармай ұстапты. Сол себепті бостандыққа енді ғана шыққан Мук қуаныштан елдің күлкісін елемей, алға жүре берді.

Мук қақпадан қуанып кіріп, көшелерді аралады. «Біреу үйіне шақырып, тамақ берер» деп үміттенді. Бірақ қонақжайлық танытқан жан табылмады.

Кенет бір үлкен үйдің терезесі ашылып, қартаң әйел әндете бастады:

Үйдің есігі ашылғанда, Мук ішке қарай ағылған иттер мен мысықтарды көрді. Көп ойланып тұрмастан өзі де ілесіп кірді. Әлгі әйелдің аты Ахавзи екен. Ол Мукқа: бұл қаладағы жұрттың бәрі оның мысықтарына ас дайындайтынын, ал қонаққа тек олардың «достарын» шақыратынын айтып күлді.

Мук әкесінен айырылып, үйсіз қалғанын айтқанда Ахавзи жаны ашып, үйінде жұмыс ұсынды.

Мук бұл үйден кетуді ұйғарды. Бірақ кетер алдында Ахавзидың үнемі жабық тұратын құпия бөлмесінде не барын білгісі келді. Бір күні қожайын серуенге кеткенде, Мук әлгі бөлмеге кірмек болды. Сол сәтте өзінен бір елі қалмайтын кішкентай ит оны шалбарынан тартып, соңынан ер деп белгі берді.

Ит оны жасырын есік арқылы құпия бөлмеге алып келді. Ішінде ескі киімдер мен әртүрлі ыдыстардан басқа ештеңе көзге түспеді. Бірақ Мук хрустальдан жасалған әдемі өрнекті құмыраны қолына алып қызықтап тұрып, абайсызда түсіріп алды.

Қорыққан Мук қашпақ болғанда ит сыбырлағандай болды: «Мына үлкен сандалды және арыстан басы бейнеленген шыбықты ал. Сонда жағдайың түзеледі».

Мук бірден үлкен сандалды киіп, шыбықты алып, үстіне әкесінен қалған ескі шапанын жамылып, басына сәлдесін орап, қаланы бетке алып зымырай жөнелді.

Ол өмірінде бұлай қатты жүгіріп көрмепті, әрі тоқтай да алмайды. Тек шарасызданып «Әй, тоқта!» деп айқайлаған кезде ғана кілт тоқтады. Шаршап жерге құлап, ұйықтап кетті.

Ояна сала Мук түсін сынап көрді. Әуелі сүрініп құлап, мұрнын ауыртып алды. Бірақ шыбықтың көмегімен өкшесімен оңай айналған сәтте-ақ сандал оны әуеге көтеріп, зулап жөнелді. Көзді ашып-жұмғанша ол патша сарайының алдына жетті.

Күзетшіге «патшаның бас шабарманы болуға келдім» дегенде сарбаздар оның түріне қарап ду күлді. Дегенмен Мук райынан қайтпады. Патша мұны қызық көріп, алаңға халықты жинап, желаяқтардың жарысын ұйымдастырды.

Қарсыластары алдымен жүгіріп кетсін деді Мук. Олар қара үзіп кеткеннің өзінде, Мук үлкен сандалымен бәрін шаң қаптырып озды. Халық ду қол шапалақтап, «Нағыз желаяқ!» деп шулады.

Мук ақыры бақытын таптым деп сенді. Бірақ көп ұзамай уәзірлердің қызғанышы басталды.

Уәзірлердің көңілін табуға тырысқан Мук бір күні сарай бақшасында жүріп, шыбығының жерді үш рет ұрғанын көрді. Сол жерді белгіледі. Түнде күрекпен қазып еді — бір құмыра алтын шықты. Ол алтынның бір бөлігін алып, қалғанын қайта көмді.

Ертеңінде уәзірлерге алтынды тең бөліп берді. Бірақ бұл оларды жұмсартпады: керісінше, қызғаныш күшейіп, «сиқыршы», «ұрлықшы» деген өсек өршіді. Патша аңду қойдырды.

Түнде Мук алтын көмілген жерге келгенде, аңдыған уәзір мен қазынашы Архаз оны ұстап алып, патшаға сүйреп әкелді. Құмыра да, алтын да дәлел ретінде тасталды.

Патша ашумен «Алтынды қайдан алдың?» деп сұрады. Мук бақшадан тапқанын айтқанда, уәзірлер қарқылдап күлді. Патша оны зынданға тастауға бұйырды.

Патша Мукқа жала жабылғанын түсініп, қазынашыны жазалады. Бірақ Муктың құпиясын білгісі келіп: «Жылдам жүгіруіңнің сырын айтсаң, босатамын», — деді. Мук сандалдың құдіретін айтты, алайда оң өкшенің құпиясын жасырып қалды.

Патша сандалды өзі киіп көргенде, шынымен жүгіріп кетті — бірақ тоқтай алмады. Мук әдейі үндемей қарап тұрды. Тек патша титықтап құлаған кезде ғана сандал тоқтады.

Ашуланған патша Мукты босатса да, жиырма сағаттың ішінде елден кетуді бұйырып, сандал мен шыбықты тартып алды.

Қайғыға батқан Мук қалың ормандағы бұлаққа келіп, күні бойы сонда жатты. Аштық қысып, бұтада салбырап тұрған інжірді үзіп жеді. Бұлаққа су ішейін деп еңкейгенде, судағы бейнесінен шошып кетті: құлағы қалқайып, мұрны ұзарып өсіп кетіпті.

Жылап-шаршаған Мук көлеңкеде отырып, басқа ағаштың жемісін жеді. Сол сәтте құлағы мен мұрны бұрынғы қалпына қайта келгенін байқайды. Бұлаққа жүгіріп барса — шынында да, бәрі түзелген!

Сонда ол екі ағаштың екі түрлі қасиеті бар екенін түсінді: бірінің жемісі құлақ пен мұрынды ұзартады, екіншісінікі қайта қалпына келтіреді. Мук дереу інжірден көтере алғанынша теріп алып, жақын қалаға беттеді.

Қалада сақал мен бетке жағатын қына сатып алып, өзін танымастай етіп өзгертті де, патша сарайының алдына барды. Көп ұзамай патшаның аспазы келіп, інжірді түк қалдырмай сатып алды.

Сол күні патша дастарханында інжір ұсынылды. Ханзадалар мен ханшалар екі-екіден, уәзірлер бір-бірден жеді. Қалғанын патша өзі алып қалды.

Кенет ханшайым: «Әкетай! Түріңіз не болып кеткен?!» — деп айқай салды. Патшаның құлағы есектің құлағындай салбырап, мұрны сорайып ұзарып кеткен екен. Тек патша ғана емес — інжірден ауыз тигеннің бәрі дәл сондай күйге түскен.

Дәрігерлерді алдырды, дәрі-дәрмек көмектеспеді. Құлақ пен мұрынды кессе де, қайта өсіп шыға берді.

Сол сәтте Мук жалған сақалын жұлып алып, өз бейнесін көрсетті. Патша аң-таң болып тұрғанда, Мук ашуын жасырмай: «Мейірімсіз патша! Сен маған әділетсіздік жасадың. Сол үшін мен саған естелікке осы құлақ пен мұрынды қалдырамын!» — деп айқайлады.

Ол үш рет оң өкшесімен айналып еді, патша көмек шақырғанша көзден ғайып болды.