Қазақша рефераттар

Сен лағнет

Екі перделі пьеса

Бұл мәтін — ауыл ішіндегі ескі салт, құдалық, қалыңмал мен «кәде» төңірегіндегі тартысты әзіл мен уытты сөзге құрап көрсететін екі перделі пьесаның үзіндісі.

Қатысушылар

  • Қайралап

    Қыздың әкесі, 60 жаста.

  • Қалампыр

    Қыздың анасы, 50 жаста.

  • Зәуре

    Қайралаптың қызы, 18 жаста.

  • Ылаңбай

    Атқамінер, парақор, 50 жаста.

  • Кәрім

    Құда, 40 жаста.

  • Жәлен

    Күйеу, 30 жаста.

  • Жомарт

    Күйеудің досы, 30 жаста.

  • Милиционер

    25–30 жаста.

  • Рахмет

    25 жаста.

  • Молда

    Неке қиятын адам.

  • Сары қатын

    Ауыл әйелі, кәде-жораның «тәртібін» ұстайды.

  • Қосымша кейіпкерлер

    Қыз, келіншек, жігіттер.

Бірінші перде

Алғашқы перде күлкілі көрінетін үй ішілік әңгімеден басталып, біртіндеп өткір тартысқа айналады: құдалық салты, «қыз көрсету», «кәде» сұрау, күйеудің қысылуы — бәрі бір кеңістікте тоғысады. Көріністер ауысқан сайын әзілдің астарынан мәжбүрлеу мен қорлау анық байқалады.

Көріністердің желісі

  1. 1-көрініс: Үй ішіндегі «тәртіп» дауы

    Кәрім мен Жомарт күйеудің (Жәленнің) қимылын сөз қылып, әйелдер келгенде қалай отыру, қалай тұру керек деген «дәстүрдің» қайсысы дұрыс екенін дауласады. Бірі — иба сақтауды, бірі — еркін сөйлеуді жақтайды. Жәленнің мүнәйім қалпы мазаққа қалады.

    «Біреуің “тұр” дейсің, біреуің “тұрма” дейсің… қайсыңның тіліңді алайын?»

  2. 2-көрініс: Қонақ келіп, көңіл «сынайды»

    Келіншек пен қыз кіргенде, Жәлен орнынан ұшып тұрып сызылып, «тәрбиелі күйеу» бейнесін көрсетуге тырысады. Бірақ сөз қағысу, астарлы тиісу бірден басталады. Кәрімнің қалжыңы да, келіншектің қымтай сөйлегені де — бірін-бірі сынаудың тәсілі.

  3. 3-көрініс: Ән, әзіл және қысымның басталуы

    Жомарт домбыра алып, өлең айтады. Жұрт күледі, қыз күйеуді шымшиды — сырттай ойын-күлкі. Бірақ дәл осы «жеңіл» ортада Сары қатын кіріп келіп, әңгімені бір-ақ сәтте басқа арнаға бұрады: «қыз көрсету» үшін кәде сұрайды.

    Негізгі түйін

    Кәде — жай «ырым» емес, үстем сөйлеп, қысым арқылы ақша алудың тетігіне айналады.

    Тілдегі тәсіл

    «Көрсетпейміз», «жаманатты боламыз» деген қорқыту — сауданың жасырын формасы.

  4. 4-көрініс: Жәленді «үйрету»

    Кәрім сыртқа кеткен соң, Жомарт Жәленге «қыз келгенде қалай сөйлесу керек» деп ақыл айтады: қалай отырғызу, қалай жақындау, қандай сұрақ қою — бәрін тәптіштеп береді. Бұл ақылдың өзінде адамға емес, «олжасына» сөйлегендей дөрекі ұстаным бар.

  5. 5–6-көріністер: Зәуренің қарсылығы

    Зәуре күйеу жаққа ықылассыз екенін ашық айтады: сүймеген адамға зорлап қосу — оның намысына тиеді. Шымылдық ішінде Жәлен тіл қатып, жақындамақ болғанда, Зәуре оны итеріп, қорланғанын айтып сыртқа қашып шығады.

    Психологиялық бұрылыс

    Комедиялық ырғақ күрт үзіліп, зорлық пен келісім мәселесі алдыңғы қатарға шығады.

Екінші перде

Екінші перде Қайралаптың үйінде өтеді. Бұл жерде мәселе ашық айтылады: неке қиюға дайындық жүріп жатқанда, билік өкілі (милиционер) мен Рахмет кіріп келіп, зорлықпен қосудың бетін ашады. Үй ішіндегілер «қонаққа жиналдық» деп жалтарғанымен, рәсімнің ізі — су, кітап, куә сөздері — бәрін әшкерелейді.

Негізгі оқиғалар

Молда ақысы

Неке қиюдың «бағасы» саудаланып, Ылаңбай араға түсіп «билік» айтады. Дін рәсімі де, салт та ақшаға байланып қалғаны анық сезіледі.

Жалған сылтау

Милиционер келгенде молда «молда емеспін» деп тайқиды, жұрт жаппай қолпаштап өтірікке көшеді. Бірақ дәлел өздерінде.

Арыздың төркіні

Милиционер Рахметті «арандатушы» емес, азаматтық міндетін атқарып жүрген адам ретінде көрсетеді: қыздың арызы бойынша келгенін айтады.

Кілт идеялар

  • Әйел ерікті: «әйелді малға сату» мен зорлап қосу — ескіліктің қалдығы ретінде сыналады.

  • Салт пен заң қақтығысы: «қазақшылық» деп бүркемелеу — заң алдында дәлел бола алмайды.

  • Өтіріктің инерциясы: үй ішіндегілердің бәрі «шын көрініп тұрған іске» қарамастан, жалтаруға бейім.

«Бұл күнде әйелді малға сату, сүймеген адамына зорлап беру қалған. Әйел ерікті.»

Редакторлық түйін

Пьесаның юморы — кейіпкерлердің тіл қағысуы мен «кәде» саудасына құрылғанымен, мәтіннің өзегі әлдеқайда салмақты: адамның таңдау еркіндігі, қыз тағдырын шешудегі өктемдік және өтірікпен қорғану. Күлкі арқылы көрсетілген қоғам дерті ақырында нақты сұраққа тірейді: неке — келісім бе, әлде зорлық па?

Ескертпе

Мәтіннің берілген бөлігі толық нұсқа емес: екінші перденің соңғы тұсы үзінді күйінде аяқталады.