Қазақстан Республикасындағы ақша реформалары және оның ерекшелiктерi

Қазақстандағы ақша айналымы: қалыптасу жолы және реформалардың логикасы

Қазақстандағы ақша айналымының өзіндік тарихы бар. Ол бірнеше кезеңнен өтіп, бірқатар реформаларды бастан кешірді. Төменде негізгі бетбұрыстар: революцияға дейінгі ақша жүйесі, 1922–1924 жылдардағы реформа, сондай-ақ 1947 және 1961 жылдардағы өзгерістердің мазмұны мен салдары жүйеленеді.

Негізгі тақырып: Ақша айналымын тұрақтандыру және сенімді қалпына келтіру
Тірек ұғымдар: Деноминация, эмиссия, алтын қоры, «қосарлы валюта»
Нәтиже өлшемі: Баға тұрақтылығы, есеп айырысудың жеңілдеуі, нарықтың қайта жандануы
Тәуекел: Бюджет тапшылығы мен шектен тыс эмиссияның инфляциялық қысымы

Революцияға дейінгі ақша жүйесі және оның әлсіреуі

Қазақстан аумағында революцияға дейін 1895–1897 жылдардағы ақша реформаларының нәтижесінде алтын монета айналысы бар алтын монометаллизм жүйесі енгізілді. Айналымда алтын, күміс және мыс монеталар болды. Негізгі ақша белгілеріне алтынмен жоғары деңгейде қамтамасыз етілген Мемлекеттік банктің несиелік билеттері жатты. Ақша массасының елеулі бөлігі алтын монеталарға айырбасталатын айналыс құралдарынан тұрғандықтан, халық тарапынан сенім сақталды.

1917 жылы Уақытша үкімет 20 және 40 рубльдік ақша белгілерін шығарды. Олар сыртқы түрімен шыны бетіне жапсырылған этикеткаларды еске салғандықтан, халық арасында «кренки» аталды. Бұлармен қатар қысқа мерзімді қазына міндеттемелері, займ купондары сияқты әртүрлі суррогаттар енгізілді. Ұсақ ақша рөлін чектер, бондар, маркалар және өзге де ақшалай алмастырғыштар атқарды.

Ресейдегі ақша жүйесінің жалпы құлдырауы Қазақстанға да әсер етті. Қазан төңкерісінен кейін жағдай одан әрі нашарлады: 1917–1920 жылдары қағаз ақша массасы бірнеше ондаған есе ұлғайып, ақша құнсыздануы шектен шықты. 1919 жылы кеңестік мемлекеттік билеттер, кейін РСФСР-дің есеп айырысу белгілері айналымға шығарылды. Бірқатар өңірлерге жергілікті ақша белгілерін шығаруға рұқсат беріліп, айналыстағы ақша түрлері тым ала-құла күйге түсті.

Жергілікті ақша белгілері: Жетісу тәжірибесі және оның шегі

Ақша массасының сан алуандығы жағдайында Жетісуда, Верный қаласында (қазіргі Алматы) жергілікті ақша белгілері шығарылды. Жетісулық несиелік билеттердің ерекше сипаты — олардың Мемлекеттік банкте сақталған апиын қорымен және облыстың «барлық байлығымен» қамтамасыз етілді деп жариялануы. Бұл туралы билет бетінде арнайы жазу берілген. Дүниежүзілік тәжірибеде мұндай қамтамасыз ету үлгісі өте сирек кездесетін құбылыс еді.

Алайда мұндай шаралар қаржылық жағдайды тұрақтандыра алмады: «Верный рублі» күн сайын құнсызданды. Азамат соғысы мен шетел интервенциясы кезеңінде әртүрлі күштер өз ақшаларын басып шығарып, бағамдары әркелкі әрі тез құлдырады.

Құнсызданудың тікелей салдары

Натуралану: шаруашылық қатынастарда ақша орнына заттай алмасу күшейді.

Ақшаның ығысуы: базарларда айырбас кездейсоқ эквиваленттер арқылы жүрді.

Әлеуметтік төлемдердің өзгеруі: кей төлемдер алынбай, тегін беру тәжірибесі кеңейді.

ЖЭС және 1922–1924 жылдардағы ақша реформасының алғышарттары

1921 жылғы наурызда РКП(б)-ның X съезінде Жаңа экономикалық саясат (ЖЭС) қабылданды. Шаруалар өнім салығын төлегеннен кейін артық өнімді нарықта сатуға мүмкіндік алды. Қала мен ауыл арасындағы нарықтық қатынастар біртіндеп қайта дами бастады. Жеке капиталдың саудаға және ұсақ өнеркәсіпке қатысуына рұқсат берілді. Еңбекақыны ақшамен төлеу де қалпына келтірілді.

Ақша реформасына дайындық аясында 1921 жылғы қазанда РКФСР-де Мемлекеттік банк құрылып, эмиссиялық орталық ретінде жүйені тұрақтандыруға кірісті. Экономикалық алғышарттар қатарында өндіріс көлемінің өсуі, еңбек өнімділігінің артуы, ауыл шаруашылығы өнімдерінің көбеюі және тауар айналымының кеңеюі болды. Ақша айналысын орнықтырудың маңызды шарты — алтынмен қамтамасыз етудің күшеюі еді.

1922–1924: деноминациялар және «червонец» арқылы тұрақтандыру

Бірінші қадам: 1922 жылғы деноминация

1922 жылы мемлекеттік ақша белгілері шығарылып, 1 жаңа рубль бұрынғы 10 000 рубльге теңестірілді. Қайта есептеу нөлдерді қысқарту (деноминация) арқылы жүргізілді. 1922 жылғы 1 мамырдан бастап есеп айырысулар жаңа ақшамен жүзеге асты, ал ескі белгілер белгілі бір мерзімге дейін кассаларда қабылданды.

Екінші қадам: 1923 жылғы деноминация

1923 жылғы деноминация барысында 1 рубль 1922 жылғы 100 рубльге теңестірілді (яғни бұрынғы кеңестік белгілердің өте ірі сомалары бір рубльге шоғырландырылды). Бұл есеп жүргізуді жеңілдеткенімен, бюджет тапшылығы мен жалғасқан эмиссия рубльді толық тұрақтандыруға мүмкіндік бермеді.

Екі кезеңді реформаның өзегі: «червонец»

1922 жылғы 25 шілде және 11 қазандағы декреттер Мембанкке 1–50 червонец номиналындағы банктік билеттерді шығаруға құқық берді. Червонец соғысқа дейінгі алтын монетаның мазмұнына бағдарланған өлшем ретінде қабылданды. Ол тікелей алтынға айырбасталмаса да, банк оның алтын рубльдегі бағамының сақталуын бақылап отырды.

Эмиссия логикасы: червонец кәсіпорындарға вексельдік және тауармен қамтамасыз етілген қарыз беру арқылы шығарылды.

Қамтамасыз ету: эмиссияның белгілі бір бөлігі алтынмен және шетел валютасымен жабылды.

Несиелік сипаты: қарыз өтелген сайын червонецтер банкке қайтып, айналым қысымын жұмсартты.

Сауда мен банктік несие кеңейген сайын червонецтер айналыстағы нақты құнның маңызды бөлігін ала бастады. Алайда олар ірі номинал болғандықтан, көбіне көтерме айналымға қызмет етті. Ұсақ саудада кеңестік ақша белгілері қолданылып, нәтижесінде елде қосарлы валюта айналысы қалыптасты: бір жағында — несиелеу арқылы шығарылған червонец, екінші жағында — бюджет тапшылығын жабуға бағытталған құнсыз кеңестік белгілер.

Қосарлы айналыстың қоғамға әсері

Жалақы червонецпен есептелсе де, іс жүзінде құнсыз ақша белгілерімен төленді.
Шаруалар өнімін құнсыз ақшаға сатуға ынтасыз болып, ауыл шаруашылығы өнімдерінің тауарлығы төмендеді.
Ұсақ купюра тапшылығы күшейіп, айналымда түрлі суррогаттардың пайда болуына жол ашты.

Осы жағдайлар реформаны тезірек аяқтауды талап етті. Алғышарттар да пісіп жетілді: бюджет тапшылығы қысқарды, өндіріс пен тауар айналымы өсті, алтын қоры ұлғайды. 1924 жылғы ақпандағы декреттерден кейін реформа аяқталды: кеңестік ақша белгілерін шығару тоқтатылып, айналысқа қазыналық билеттер мен күміс және ұсақ монеталар шығарылды.

Реформаның тұлғасы: Г. Я. Сокольников және тұрақты валютаның қағидасы

1922–1924 жылдардағы ақша реформасының ұйымдастырушысы әрі теоретигі ретінде Григорий Яковлевич Сокольников (Бриллиант) аталады. Ол 1921 жылдың қарашасынан бастап Қаржы халық комиссариатын басқарды. Оның жетекшілігімен қаржы-несие жүйесі қалпына келтіріліп, қысқа мерзім ішінде бюджет тәртібі күшейді және тұрақты валютаға көшуге жол ашылды.

Сокольников валютаның тұрақтылығы экономикалық өрлеудің міндетті шарты екенін дәлелдеп, гиперинфляцияға сүйенген бюджет эмиссиясы бүкіл ақша жүйесінің құлдырауына әкелетінін көрсетті. Оның ойынша ақша тек айналыс пен төлем құралы емес, сонымен бірге құн өлшемі және қорлану құралы. Құнсыз ақша бұл қызметтерді толық атқара алмайды, сондықтан тұрақты валюта мен алтын резервін жинақтау шешуші мәнге ие.

Червонец тарихқа «алтын» атауымен енді. Бұл атау алтынға еркін айырбасталудан гөрі, оның тұрақты бағам идеясымен байланысты болды. Мембанк алтын мен шетел валютасын нарықта сатып алып және сатып, бағамды ұстап тұруға ұмтылды. Мұндай араласу валюталық интервенция ретінде сипатталып, червонец позициясын нығайтты. Червонецпен кеден баждарын төлеудің қабылдануы да оның қолданылу аясын кеңейтті.

1947 жылғы ақша реформасы: соғыстан кейінгі теңгерім және карточкалық жүйенің аяқталуы

Ұлы Отан соғысы экономиканы әлсіретіп, бюджетке ауыр салмақ түсірді: өндіріс пен тұтыну тауарларының көлемі қысқарды, әскери шығындар өсті. Бюджет тапшылығы эмиссия есебінен жабылып, айналыстағы ақша массасы көбейді, бұл ұйымдастырылмаған нарықта бағаның өсуін күшейтті. Мемлекеттік саудада соғысқа дейінгі бағаларды ұстап тұру карточкалық жүйе арқылы қамтамасыз етілді, бірақ рубльдің сатып алу қабілеті төмендей берді.

Реформаның негізгі шаралары

Айырбас: қолма-қол ақша 1:10 қатынасымен жаңа ақшаға ауыстырылды, ақша массасы қысқарды.

Жинақ салымдары: салым сомасына қарай жеңілдік коэффициенттері қолданылды.

Карточкалық жүйе: азық-түлік пен өнеркәсіп тауарларына карточкалар алынып тасталды.

Айырбас қысқа мерзімде арнайы пункттер арқылы жүргізілді. Бұрынғы металдық монеталар айырбасталмай, номиналы бойынша айналыста қала берді. Реформамен қатар мемлекеттік займдар құрылымы қайта қаралып, бірқатар займдар конверсияланды.

1947 жылғы реформа ақша жүйесін түбегейлі қайта құрудан гөрі, оны нығайту және соғыс кезіндегі теңгерімсіздіктерді азайту міндетін атқарды. Реформа нәтижесінде ақшаның қызметтері қайта күшейіп, нарықтағы баға динамикасына да ықпал етті. Дегенмен кейінгі жылдары бөлшек сауда бағаларын жүйелі төмендету саясаты сұраныс пен ұсыныс теңгеріміне қайтадан қысым түсірді.

1950 жыл: рубльдің алтын базасы және сыртқы бағам логикасы

Үкімет рубльдің шетел валюталарына қатысты бағамын көтеру және оны алтын базасына көшіру қажеттігін мойындады. Бұған дейін бағам көбіне алтынға айырбасталатын шетел валюталарының негізінде есептеліп келді. 1950 жылғы 1 наурыздан бастап рубльдің алтындық құрамы белгіленіп, осыған сүйене отырып сыртқы бағам қайта есептелді. Бұл рубльдің халықаралық есеп айырысуда қолданылуын кеңейтуге бағытталды.

Неліктен бұл маңызды болды?

Ұлттық валютаның тұрақты бағамы сыртқы сауда үшін ғана емес, ішкі айналымдағы ақша мен әлемдік нарықтағы ақша арасындағы салыстырмалы тұрақтылықты сақтауға да қызмет етеді. Бұл қағида 1920-жылдардағы тұрақтандыру логикасымен де үндеседі.

1961 жылғы деноминация: есепті жеңілдету және баға масштабы

1950–1960 жылдары өндіріс, ұлттық табыс, бюджет көлемі және басқа да көрсеткіштер айтарлықтай өсіп, көптеген есептер жүздеген миллиардтармен өлшенетін болды. Мұндай ірі сандармен жұмыс жүргізу қаржы-банк және шаруашылық органдарына техникалық тұрғыдан ауырлық түсірді. Сондықтан үкімет баға масштабын 10 есеге ірілендіріп, ақшаны жаңа үлгіге айырбастау туралы шешім қабылдады.

Жаңа ақша бірліктері

1961 жылдың қаңтарынан бастап жаңа үлгідегі қазыналық билеттер мен мемлекеттік банк билеттері, сондай-ақ тиындық монеталар шығарылды. Айырбас 1:10 қатынасымен жүргізілді.

Айырбас тәртібі

Айырбас белгілі бір кезең ішінде шектеусіз жүзеге асырылды. Бір тоқсан көлемінде ескі және жаңа ақшалар қатар жүріп, барлық операциялар, бағалар, жалақылар, төлемдер және келісімдер сол арақатынаспен қайта есептелді.

Деноминация ең алдымен есеп жүргізуді және ақша айналымына қызмет көрсетуді жеңілдетті. Сонымен бірге ақша белгілерінің құрылымы мен номиналдық қатары қолданысқа ыңғайлы ету мақсатында қайта жүйеленді.

Қорытынды пайым

Бұл тарихи тәжірибе бір нәрсені айқын көрсетеді: ақша реформасының табысы тек номиналдарды ауыстырумен шектелмейді. Нәтиже бюджет тәртібіне, эмиссияның мақсаттылығына, алтын-валюта резервіне, сондай-ақ ішкі нарықтағы сенім мен есеп айырысудың практикалық ыңғайына тікелей байланысты.