Қаптың аузын қараңғы шоланға кірмей ашпа
Ертеде Атырау бойында батагөй, көпті көрген Бақан атты қарт балықшы өмір сүріпті. Ол күн райын бағып, дауыл мен жауын-шашынды алдын ала болжайтын көреген кісі екен.
Бір күні сол өңірге алыстан бір саудагер шал келіп, қоныс тебеді. Оның да аты Бақан болыпты. Бірақ оның қулық-сұмдығын байқаған жұрт: «Саудагер Бақан деген аттан садаға кетсін. Бұл Бақан емес, бақалшы» деп, атын солай атап кетеді.
Бақалшының тойымсыздығы
Бақалшы базар кезіп, сауда жасап, байи бастайды. Ол оңашада, жеке жүргенде өзінше әндетеді екен:
Мен амалын табамын,
Арзан балық аламын.
Ел үстінде тағамым,
Оңай байып барамын!
Көрегендік
Бақан қарт табиғатты тыңдап, теңіз мінезін танып жүретін.
Арам ниет
Бақалшы үшін пайда бәрінен жоғары еді; ол адалдықты ойламады.
Қайырымды қарт пен балықтың өтініші
Бір күні теңіз жағасында Бақан қарт балаларды ойнатып жүрсе, бір балық екі-үш шабағын арқалап келеді. Балық қартқа жалбарынады: «Мейірімді ата, балаларымды жұбатып берші. Өзім өрге жүзбекпін, ал олар жылап қалады» дейді.
Қарт: «Жарайды, жануарым. Сен ел-жұртты аштықтан құтқарған едің. Сол жақсылығың үшін балаларыңа қарай тұрайын» деп, разылықпен келіседі.
Бесіктей тербеткен әлди
Әлди-әлди, әуайым,
Атқа тоқым жабайын.
Айдын кезген анаңды,
Шақырайын, табайын.
Ойнақташы құлындай,
Еркелеші ұлымдай,
Менің балам бола ғой,
Жылағанды қоя ғой...
Қарттың қайырымдылығына риза болған балық кейін бір қап көксерке әкеліп береді. Қарт қапты ашып қараса, балықтың іші асыл тасқа толы екен.
Опасыздықтың тұзағы
Мұны көрген Бақалшы көзін аларта: «Мұнша байлықты қайдан алдың?» деп, қадала сұрайды. Бақан қарт жасырмай: «Балаларын жұбатқаным үшін балық сыйға тартты» дейді.
Арам ойлы Бақалшы қартты ертіп, ағыны қатты, иірімі терең жерді көрсетеді. Бақан ата үңіле бергенде, Бақалшы артынан итеріп жіберіп, қарт теңіздің тұңғиығына кетеді.
Назар аударатын түйін
Адал еңбектен келмеген байлық — ұзаққа бармайды. Тойымсыздық ақырында адамды өз тұзағына түсіреді.
Бақалшы асыл тастар жатқан жерге қайта келсе, ештеңе қалмапты — бәрі ғайып болған. Сонда да ол тоқтамай, Бақан атаның киімдерін киіп алып, әлгі балықтың қайта келуін тосады.
Алайда балық суға батып бара жатқан Бақан атаны тауып, құтқарып алады да, балықшылардың оңаша күркесіне жеткізеді.
Жалған мейірімнің жазасы
Балық кейін балаларын ертіп, қартқа балаларын қалдырған жерге қайта келеді. Ол жерде Бақан қарт емес, Бақалшы отырған еді. Балық: «Қайырымды қарт, мен өрге жүзіп қайтайын деп едім, мына балаларға бас-көз бола тұршы» дейді.
Бақалшы ішінен үміттеніп: «Әрине, жомарттың жолын тосқан құр қалмас» деп, емеурін білдіреді.
Анасы кеткен соң, ол балаларды ұрып-соғып, ауыздарына құм құйып, есін шығарады. Сөйтіп тұрып, тағы да әндетеді:
Әлди-әлди, жаманым,
Оңай менің тамағым.
Іске асса амалым,
Лезде байып аламын!
Көп ұзамай балық бір қап арқалап оралады. Бақалшы қапқа ынтыға қарап: «Балаларың тым ерке екен, уатам деп шаршадым. Тез келгенің жақсы болды» дейді.
Сонда балық ескертеді: «Қаптың аузын қараңғы шоланға кірмей ашпа! Айласы көп шортандар қашып кетуі мүмкін. Есік-терезені мықтап жауып алып, содан кейін аш» дейді де, балаларын ертіп теңізге кетеді.
Соңғы сәт
Бақалшы шоланға кіріп, есік-терезесін тарс жауып алады да, қаптың аузын ашады. Сол сәтте қап ішінен қара шұбар оқ жылан, тоқпақ басты топ жылан, алты құлаш су жылан, ала бауыр улы жылан атып шығады.
Бақалшы жанұшыра бақырғанымен, ешкім арашалай алмайды. Сөйтіп, арамза өз ажалын өзі тауыпты.