Дереу жібер балаларды қинамай

Шекарасы жоқ патшалық туралы хикая

Адамзат мекендейтін бес құрлықтың бәріне қанатын кең жайған алып патшалық болыпты. Оның ең басты ерекшелігі — адамның жасына, жынысына, тіліне, дініне, ұлтына қарамай, бәрін де өз еліне қабылдай беретін шекарасыз мекен екен. Ол — Бүкіл Әлемдік Желілер Патшалығы.

Бұл патшалықтың билеушісі — Ғаламтор патша. Ақылды, білімді, жан-жақты екен. Тарихта оның бастауы Леонард Клейнроктың адамдар арасындағы қарым-қатынасты жеңілдету туралы ойларымен байланыстырылып, алғашқы желілердің бірі ARPANET атымен белгілі болады. Уақыт өте ол дамып, әр тілге бейімделіп, білім мен ғылымға даңғыл жол ашқан кең мүмкіндіктерге айналыпты.

Таудың етегіндегі ауыл және көзге көрінбейтін өзгеріс

Басынан қар кетпейтін асқақ шыңдары, шырша мен қарағайы, аққайыңмен көмкерілген биік жоталары бар сұлу таудың етегінде кішкентай қазақ ауылы өмір сүріпті. Күнге күйген ауыл балалары асыр салып ойнап, таза ауа жұтып, мөлдір суға шомылып өскен. Денелері шымыр, қимылдары ширақ болатын.

Бірақ сол мамыражай ауылға да Ғаламтор патшаның «әскерлері» біртіндеп кіріп келді. Бірі-бірінен көріп, ауыл балалары ата-анасына қолқа салып жүріп компьютер алдырыпты. Содан кейін бұрынғыдай ойын, еңбек, сабаққа құлшыныс азайып, балалардың көбі үйден шықпайтын болды. Тіпті мектептің өзінде бір-бірімен агент пен мессенджер арқылы ғана сөйлесетінге айналды.

Әуелде «құлақ тынышталды» деп қуанған ата-ана кейін балалардың жүдеп, әлсірегенін көріп абдырай бастайды. Сол балалардың ішінде бұрынғы қалпынан айнымаған бір бала бар еді. Оның аты — Айбарыс. Ата-анасы «айдай нұрлы, барыстай батыл азамат болсын» деп ат қойған.

Айбарыстың үйіне де компьютер келген. Ол да қуанды. Бірақ әкесі алдымен ғаламтордың пайдасы мен зиянын түсіндіріп, уақытты жоспарлауды үйретті. Айбарыс сабақтан қалмай, спортпен шұғылданып, ата-анасына көмектесіп, бауырларына қамқор бола білді. Ол ғаламтордан тек пайдалы дерек іздеп, кітапқа деген құштарлығын жоғалтпады.

Бір түнде жоғалған балалар

Айбарыс достарындағы өзгерісті бірден байқап, ақыл айтса да, көбісі тыңдамады. Тіпті жан досы Ербарыс та алыстай берді. Ербарыс — көрші, бір күнде туған досы. Ата-аналары тел қозыдай бірге өссін деп атын да ұқсатып қойған.

Көңілсіз күндердің бірінде Айбарыстың үйіне Ербарыстың анасы келіп, баласының жоғалғанын айтып жылады. Осы сәтте көшеден у-шу естілді: ауылдағы талай ата-ана балаларын іздеп, айғайлап жүр екен. Сөйтсе бір түнде компьютер алдында атыс-шабыс ойындары мен желіден бас алмайтын балалардың көбі ізім-ғайым жоғалып кетіпті.

Айбарыс ата-анасынан рұқсат сұрады. Әкесі батасын беріп, бір түп жұпар иісті жусан ұстатты: «Ертеде бір батыр жусанды иіскеп, Отанын есіне түсіріп, туған жеріне оралған дейді. Керегі болып қалар», — деді.

БӘЖ сарайы: сәні басқа, мәні бөлек

Айбарыс жолға шықты. Батыр бабаларындай атпен айшылық жер жүрмеді — өз үйіндегі компьютер арқылы-ақ БӘЖ патшалығына лезде жетті. Сарайға кірсе, қабырғалары компьютердің неше түрінен өрілген, айналасы телефон, планшет, түрлі құрылғылармен безендірілген. Бірақ қызметшілер көрінбейді. Төрде Ғаламтор патша отыр: қаһарлыдан гөрі мейірімді, көңілді. Тәжінде «www» белгісі, үстінде 0 мен 1-ден өрілген желбегейі бар.

Айбарыс сәлем беріп еді, патша таңырқап: «Маған бұлай құрметпен амандасқан ешкім болмапты», — деді. Айбарыс бөгелмей мақсатымен бөлісті: достарын құтқаруға келгенін айтты.

Патша «Іздеу» атты уәзірін шақырды. Тізім жасалды, бірақ ауыл балалары табылмады. Сол сәтте кенет айналада «Мені басып көр», «Тегін жүктеп ал», «Қызықты роликтер» дейтін қызылды-жасылды қалқымалы терезелер пайда болды. Айбарыс оларды уақыт ұрлайтын айла екенін біліп, қолын сермеп еді — бәрі жоғалды.

Ғаламтор патша мұңая сөйледі: адамдар, әсіресе балалар, уақыттың қадірін ұмытатынын айтты. Әртүрлі жүйелерге пайдасыз дүниені құлыптау, онлайн қауіпсіздік институты сияқты шаралар бар екенін де еске салды. Бірақ түпкі шешім адамның өз ерік-жігеріне тірелетінін жасырмады.

Қиқар іні: ойынқұмар Бағдарлама

Ақыры патша: «Достарың бұл жерде жоқ. Демек олар менің інімнің құрығына түскен болуы мүмкін», — деді. Уәзірлердің жүзі солып сала берді. Патшаның сотқар інісі — балаларды арбайтын, қару-жарақ пен соғыс ойындарын жақсы көретін ойынқұмар Бағдарлама екен. Оның құрығына түскен жан оңайлықпен құтылмайды.

Әлеуметтік желі шапқыншысы арқылы інісі шақырылды. Ол келіп, ешкіммен амандаспастан, Айбарысқа тиісіп сөйледі. Патша бірден сұрақ қойды: «Айбарыстың достары сенде ме?»

Сотқарбек үлкен экранды көрсетті. Экран арғы бетінде арықтап, өңдері қуарып, көздерінде оты сөнген балалар ұзын «желілермен» шырмалып, атыс-шабыс ойындарынан көз айырмай отыр екен. Айбарыс шыдай алмай Сотқарбекті ұрып жіберді. Бірақ сотқар іні ашуға мініп: «Олар өздері келді. Адамдар бағдарлама құрып алады, кейін бақылауды жоғалтып, мені кінәлайды», — деп қасарысты.

Үш сайыс: ақыл, төзім, ұлттық өнер

Айбарыс «Не айтсаң да орындаймын, тек достарымды жібер» дегенде, Сотқарбек айласын тапты: үш рет сайысқа түсуді ұсынды. Ереже қатал: Айбарыс ағасының да, уәзірлердің де көмегіне сүйенбейді. Тек үшінші сайыстың түрін Айбарыс өзі таңдай алады.

Сотқарбек ашудан «қызарып», біразға дейін істен шықты. Ал Айбарыс достарын босатып алды. Бірақ балалар әлі де меңіреу күйде еді. Сонда Айбарыс әкесі берген жусанды иіскетті. Жусанның иісі туған жерді, тау жоталарын, ата-аналарын еске түсіргендей, балалардың жанарындағы шоқ қайта тұтанды.

Үйге оралу және уәде

Айбарыс бәрін түсіндіріп айтып берді. Патша мен уәзірлер де ақыл қосты. Содан кейін Айбарыс достарын ертіп ауылына оралды. Ауыл қуанып, той жасады. Ата-аналар балаларына шынайы назар аударудың қадірін ұқты. Балалар атыс-шабыс ойындарына байланып қалмауға, тыйым салынған сайттарға кірмеуге уәде берді. Ауыл қайтадан балалардың күлкісі мен ойын-шуына толды.