Қазақша рефераттар

Әминнің сабақтары

Дарынды баламен жеке жұмысты ұйымдастыру

ҚР Президенті Н.Ә. Назарбаев: «Еңсесін енді көтеріп келе жатқан біздің еліміз үшін дарынды ұрпақтың орны мүлде бөлек», — деп атап көрсеткен. Демек, ұстаз қауымының міндеті — оқушының шығармашылық қабілетін дамыту, ғылымды насихаттау арқылы интеллектуалдық өсуіне жол ашу, ғылыми-танымдық қызығушылығын қолдау.

Қазақстан Республикасының «Білім туралы» заңында мемлекеттік саясаттың басым бағыттарының бірі ретінде әр баланың қабілетіне сай интеллектуалдық дамуы және жеке тұлғаның дарындылығын дамыту мәселелері айқындалған. Қазіргі әлемдік деңгейдегі ғылым мен техниканы, өндірісті дамыту үшін шығармашылықпен ойлайтын, жоғары даярлығы бар білікті мамандар қажет. Мұндай мамандардың негізі — дарынды балалар.

Талант пен дарын ұғымдары

Адамның дарындылығы жоғары жүйке жүйесінің туа біткен қасиеттерімен тығыз байланысты. Белгілі бір қызметті табысты атқаруға мүмкіндік беретін қабілеттердің ерекше үйлесімін сол саладағы талант деп атаймыз. Талантты адам — жоғары білікті, шығармашылықпен еңбек ететін тұлға.

Дарынды балаларды анықтау, оқыту және тәрбиелеу — қоғам үшін аса қажет жұмыс. Себебі дарынды адам өз еңбегімен көпшілікке пайда әкеледі. Сонымен бірге дарынды, талантты бала — баланың, ата-ананың және мектептің үздіксіз бірлескен еңбегінің нәтижесі.

Қабілетті оқушылармен жұмыстың негізгі бағыттары

  1. Жан-жақты зерттеу арқылы оқушылардың икемі мен қабілетін айқындап, деңгейлік топтарға бөлу.
  2. Оқу үдерісінің барлық сатыларында әр топқа сай оқыту, тәрбиелеу және дамыту тәсілдерін әзірлеу.
  3. Әртүрлі мақсатқа арналған жеке дидактикалық материалдар жүйесін құру.
  4. Бағалау және бақылау жүйесін жетілдіру.

Оқуға қабілеттілік

Оқушының қысқа мерзімде білімнің жоғары деңгейіне жету мүмкіндігі. Бұл өлшем бойынша оқушыларды жоғары, орташа, төмен деңгейге бөлуге болады.

Жұмысқа қабілеттілік

Оқушының өнімді оқу қызметімен тұрақты шұғылдануы. Ол психофизиологиялық мүмкіндіктерге, ынтаға, іскерлікке, денсаулыққа, табандылыққа және тиімді оқу тәсілдерін қолдануға байланысты. Мұнда да жоғары, орташа, төмен деңгейлер ажыратылады.

Топқа бөлуде жүргізілетін жұмыстар

  • Оқушы құжаттарын, мінездемесін, сынып журналын зерттеу.
  • Сабақтағы және сабақтан тыс әрекетіне жүйелі бақылау жасап, талдау.
  • Әртүрлі форматта білім тексеру жұмыстарын ұйымдастырып, деңгейін анықтау.
  • Өзіндік білім жетілдіру дағдыларының бастапқы деңгейін анықтайтын арнайы тапсырмалар жүргізу.

Жүйелі бақылау мен жан-жақты талдау арқылы оқушылардың икемі мен қабілет мүмкіндіктері айқындалады. Мұғалімнің ең маңызды міндеттерінің бірі — әр оқушы бойындағы байқала бермейтін қабілетті көре білу және оны дамытуға жағдай жасау.

Саралап оқыту және дидактикалық материалдар

Бұл бағыттағы жұмыстың негізгі формасы — сабақ. Оқу материалын саралап оқыту дидактикалық материалдардың мақсатты жүйесіне және оқушының жеке ерекшелігіне сай әдістемелік тәсілдерді ұтымды қолдануға сүйенеді.

Дидактикалық материалдардың түрлері

Қолдану мақсатына қарай дидактикалық материалдар ақпараттық, нұсқаушы, жаттықтырушы, аннотациялық және бақылаушы болып бөлінеді. Олар карточка-тапсырма, нұсқаушы парақ, сызба және өзге де форматта беріледі.

Тапсырмалар ауызша/жазбаша, зертханалық/тәжірибелік, аналитикалық/графиктік сипатта болуы мүмкін. Нәтижесінде оқушының өз күшіне сенімі артып, білімге қызығушылығы мен ынтасы күшейеді.

Шығармашылық тапсырмалар тәжірибесі

Шығармашылық тапсырмалар әдетте негізгі бағдарламалық жұмыстар аяқталғаннан кейін бүкіл сыныпқа ұсынылады. Орындаған оқушыға жоғары баға қойылады, орындамаған оқушыға баға қойылмайды. Бұл тәсіл қабілетті оқушыны әрі қарай дамытумен қатар, қабілеті көзге түсе бермейтін шәкірттің де мүмкіндігін көрсетуге мүмкіндік береді.

Жеке оқу бағдарламасы, ғылыми жоба және олимпиада

Қабілетті оқушылармен жұмыстың маңызды түрінің бірі — пәнге ерекше қызығушылық танытқан оқушыларға арнап жеке оқу бағдарламасын құрастыру. Мұнда оқушының жеке ерекшелігі, қабілеті, ынтасы, дайындық деңгейі және денсаулығы ескеріледі. Мұндай бағдарлама оқушы мүмкіндігін шектемей, білім мен ғылымға құлшынысын арттыруға жағдай жасайды.

Ғылыми жұмыстар жүйесі: «Жас талап» ғылыми қоғамы

Мектепте «Жас талап» ғылыми қоғамы жұмыс істейді. Лицей шәкірттері жыл сайын «Дарын» республикалық ғылыми-практикалық орталығы бағыты бойынша ғылыми жоба жарыстарына қатысып, түрлі деңгейде марапатқа ие болып келеді. Облыстық, республикалық ғылыми-практикалық конференциялар мен халықаралық рейтингтерде де оқушыларымыздың үлесі бар.

Жобамен жұмыс кезеңдері

I кезең

Наурыз–сәуір: тақырып таңдау

II кезең

Мамыр–қыркүйек: зерттеу жүргізу

III кезең

Қыркүйек–қазан: мектепішілік іріктеу

IV кезең

Қазан–қараша: келесі кезеңге ұсыну

V кезең

Қаңтар–ақпан: қорытындылау, талдау, бағалау және ұсыныстар беру

Ғылыми жобаға даярлаудағы өлшемдер

  • Тақырыптың ғылыми құндылығы.
  • Оқушы еңбегінің сипаты және жеке үлесі.
  • Сөйлеу мәдениеті: ойды дәл, тартымды жеткізу, өзін ұстау, аудиторияны баурау.
  • Көрнекілік пен материал сапасы.
  • Жұмыстың безендірілу сапасы.

Олимпиадаға даярлық

Олимпиадаға дайындық мектеп жоспары және пән мұғалімдерінің жеке жоспары бойынша жүргізіледі. Үміткерлер сауалнама негізінде іріктеледі. Дайындық барысы мен жоспардың орындалу сапасы мектеп басшылығы тарапынан апта сайын бақылаудан өтеді: тапсырма сапасы, әдебиеттердің іріктелуі, оқушы дайындығының деңгейі және т.б.

Нәтижелер мен жетістіктер

Оқу жылы басында дарынды оқушымен жеке жұмыс жоспары жасалды. Аптасына екі рет арнайы сабақ өткізіп, тапсырмалар беріліп, қосымша әдебиеттер ұсынылады. Пәндік олимпиада мен ғылыми жобаға дайындалған оқушылар облыстық және республикалық деңгейде жоғары нәтижелер көрсетіп келеді.

Жекелеген жетістіктер

  • 2010–2011: Тағабердин Әлібек аудандық және облыстық «Атамекен» жас турист-өлкетанушылар слетінде «Сөнбес жұлдыздар» бағыты бойынша «Сайын Назарбек — кемеңгер тұлға» тақырыбын қорғап, I орын алды.
  • 2010–2011: Тағабердин Әлібек құқық негіздері пәнінен республикалық олимпиадада Күміс медаль иеленді.
  • 2011–2012: Тағабердин Әлібек құқық негіздері пәнінен республикалық олимпиадада қайтадан Күміс медаль иеленді.
  • 2011–2012: Ақылбеков Сағадат пен Алиева Мира «Маңғыстаудың ежелгі қалалары» тақырыбында ғылыми жоба қорғап, облыстық «Дарын» сайысында II орын алды; ҚР Кіші Ғылым Академиясының XII облыстық сайысында II орын, Республикалық КҒА 38-конференциясында I орын иеленді.
  • 2012–2013: 10-сынып оқушысы Салиева Айторғын «Қазақтың ұлттық киімдерінің ерекшеліктері» тақырыбымен ҚР КҒА Маңғыстау филиалында II орын алып, Ақтөбедегі ҚР КҒА 39-конференциясында III дәрежелі диплом иеленді.
  • 2013–2014: 11-сынып оқушысы Салиева Айторғын облыстық «Дарын» ғылыми жобалар сайысында аталған тақырыппен I орын алды. Сонымен бірге 10-сынып оқушысы Жолбергенов Данияр «Бейнеудің керуен сарайлары» тақырыбымен III орын иеленіп, 2014 жылғы 18 ақпанда Алматыдағы республикалық «Дарын» сайысына жолдама алды.

Жарияланымдар

  • Ақылбеков Сағадаттың ғылыми жобасы 25.12.2013 күні республикалық sabaktar сайтында «Ғылыми жұмыстар» санатында жарияланды.
  • Республикалық 45minut сайты ұйымдастырған «Жаңа білім — Жаңа ғасыр» энциклопедиясына енгізілді.

Оқушылардың шығармашылық қабілетін дамыту, ғылымды насихаттау, интеллектуалдық дамуына жол ашу және ғылыми-танымдық қызығушылығын қолдау мақсатында дарынды оқушылармен жұмысты жүйелі жалғастыру — ортақ міндет.

Халықтық педагогикадағы адамгершілік тәрбиесі

Бала тәрбиесі — ата-ана үшін жауапты міндет. Баланы өмірге бейімдеуде мектеп, ұстаз және ата-ананың орны ерекше. Тәрбиелік үйлесім мектеп пен ата-ана, әлеуметтік орта бірлесе әрекет еткенде ғана орнығады.

Адамгершіліктің негізі

Адамгершілік — адамның рухани өзегі. Оның іргетасы имандылық пен ізеттілікке сүйенеді және ең алдымен отбасынан басталады. Қазақ халқы жастарды кішіпейілділікке, инабаттылыққа, үлкенді сыйлауға баулуды басты міндет санаған.

«Ұяда не көрсе, ұшқанда соны ілер» деген қағида — тәрбие табиғатын дәл сипаттайды. Баланың көз алдында өтетін ата-ананың күнделікті іс-әрекеті оның мінезі мен әдетіне тікелей ықпал етеді.

Халықтық педагогика ұғымы

Халықтық педагогика — тәрбие жөніндегі халықтың білім-қорын, тәжірибесін, дәстүрін, ойындарын, ауыз әдебиетін және этнографиялық мұраларын жинақтаған жүйе. Оның негізгі түйіні — еңбек тәрбиесі және өмірлік дағдыларды ұрпақтан ұрпаққа жеткізу.

Бүгінгі педагогикадағы өзекті мәселелердің бірі — жеке тұлғаны рухани-адамгершілік тұрғыдан дамыта тәрбиелеу және оқу үдерісінде халық шығармашылығының маңызын нақтылау. Мағжан Жұмабаев ұлттық тәрбиенің ғылыми негізін айқындап: «Әр тәрбиешінің қолданатын жолы — ұлт тәрбиесі» деп көрсеткен.

Қазіргі сын-қатер: мәдени орта мен медиакеңістік

Қазіргі ортада балалардың шетелдік кейіпкерлерді Тазша бала, Алдар көсе, Қожанасырдан жиірек тануы — ойлантатын құбылыс. Сондықтан ақпараттық ағынмен қатар, халықтық педагогика негізінде қазақы болмысты қалыптастыру — маңызды міндет.

Ұлттық ойындар — тәрбиенің тиімді құралы

Қазақ ауыз әдебиетінің балалар фольклорын дамытудағы маңызды салалардың бірі — балалар ойыны. Ойын баланың рухани жетілуіне, табиғи өсуіне ықпал етеді; салт-дәстүрді үйренуге, табиғат құбылыстарын тануға көмектесіп, зейін мен тапқырлықты дамытады.

Сабақ үдерісіндегі қолдану мысалдары

  • «Сақина тастау» — үй тапсырмасын сұрау, жаңа тақырыпты пысықтау, сабақты қорытындылау кезінде тиімді.
  • «Көкпар», «Бәйге», «Сиқырлы қоржын», «Асық» — жаңа материалды түсіндіру, қайталау, бекіту мен қорытындылауды жарыс түрінде өткізуге мүмкіндік береді.

Халықтық педагогика шәкіртті жеке тұлға ретінде қалыптастыруда ұтымды мүмкіндіктер береді: көргенді ұл, өнегелі қыз тәрбиелеу; үлкенге құрмет, кішіге мейірім; намыс пен жауапкершілікті бойға сіңіру.

Отбасы және мектеп серіктестігі

Ата-анамен тығыз байланыс — мұғалім жұмысының маңызды бөлігі. Тәрбие сағаттарында ата-аналардың әлеуетін іске қосу нәтижелі. Мысалы, Наурыз мерекесі немесе «Атадан қалған асыл мұра» тәрбие сағаттарында аналар топтасып салт-дәстүр бойынша көрініс дайындап, ақсақалдар бата береді. Аталар ұл балаларға қамшы тоқуды көрсетсе, әжелер қыз балаларға ою ою, кесте тігу өнерін үйретеді.

Зерттеу жұмысы арқылы ұлттық тәрбие

5-сынып оқушыларына «Мен және отбасым» тақырыбында жылдық зерттеу жұмысы беріледі. Бұл жұмыста бала үш жұртын, туыстық атауларды, жеті атасын зерттеп, дәлелдеу деңгейіне жетеді. Бұл — халықтық тағылымды бойына сіңіруге бағытталған алғашқы қадам.

Баланың рухани әлемін ояту үшін жас ерекшелігіне сай ертегі, өлең, жыр-дастанды іріктеу маңызды. Сыныптан тыс жұмыстар да асыл қасиеттерді игеруге ықпал ететіндей болып ұйымдастырылғаны жөн. Ал соғыс ойындары, жат қылықты дәріптейтін фильмдер мен компьютерлік ойындар кері әсер етуі мүмкін, сондықтан мұғалім мектептен тыс жұмыста ерекше тапқырлық танытуы қажет.

Қорытынды бағдар: ұлттық құндылық пен рухани тәрбие

Қазіргі кезеңде сынып жетекшілері мен мұғалімдер қауымының маңызды міндеті — оқушыларға рухани-адамгершілік тәрбие беру және осы мақсатта ұлтымыздың асыл мұраларын жаңғыртып, ұлттық құндылықтарды басшылыққа алу.

Адамгершілік ұғымы

Адамгершілік — қоғамдық өмірдің тарихи-әлеуметтік заңдылықтарына сай адамдар арасындағы қарым-қатынасты реттейтін, имандылық пен инабаттылықты, әдеп нормаларын танытатын терең мәнді ұғым. Ол жат мінез бен кереғар әрекеттерге қарсы тұру барысында қалыптасады.

Үлкенді сыйлау — тәрбиенің өзегі. Бұл құндылық отбасыда басталып, мектеп пен қоғамның бірлескен еңбегі арқылы тұрақты мінез-құлық нормасына айналады.