Жігіт аруақ - жігіттің аулына келіп қонды
Үш ұлдың сыны және кіші ұлдың жүрегі
Ертеде бір байдың үш ұлы болыпты. Бір күні байдың жылқысынан қысырақтың бір үйірі жоғалады. Алдымен үлкен ұлы: «Әке, қысырақтың үйірін мен іздеп келейін» деп сұранады. Әкесі рұқсат береді.
Ұлы азық-түлік алып, қару-жарағын асынып, атына қонады. Бірақ әкесі баласын сынамақ болып, алты қырды асып барып, алты арлан қасқырға айналып, жолын тосады. Қасқырларды көрген үлкен ұл қорқып, кері қайтады.
Іле-шала ортаншы ұл да іздеуге шығады. Ол да сол сынаққа тап болып, қорыққан күйі үйіне қашып келеді.
Сонда ең кіші ұл келіп: «Мен іздеймін» дейді. Әкесі тағы да сынайды: бұл жолы алты жолбарысқа айналып жолға жатады. Кіші ұл тайсалмай, атын қамшылап, жолбарыстарға тіке ұмтылады. Найзасын сермей бергенде әкесі: «Тоқта, балам, менмін!» деп, өзін танытады.
Әкенің батасы мен өсиеті
Әкесі кіші ұлдың батылдығына разы болып, батасын береді де бір маңызды ескерту айтады: «Елсіз түзде жүргенде далаға қонбай, ескі мазарға кезіксең, сонда түне».
Мазардағы түн: аруақпен достық
Күн артынан күн өтеді. Бір күні күн ұясына қонар шақта жігіт иен даладағы ескі қорғандар мен молаларды көреді. Молалардың батыс жағында топырағы қап-қара болып жатқан жас қабір көзге түседі.
Жігіт жақындап: «Сәлем!» дегенде, қабір жақтан: «Кімді сұрап тұрсың?» деген үн естіледі. Артынша қабірден қасы қап-қара, өрімдей жас жігіт шығады.
Жолаушы өзін құдайы қонақ екенін айтып, түнейін дейді. Аруақ оны дәстүрмен атынан түсіріп, қолынан ұстап: «Көзіңді жұм. Мен айтқанда ғана аш» деп жетелейді. Көзін ашқанда, алдында сәулетті сарайдай үй тігіліп тұр: іші жұпар иіс, көңілге жайлы.
Аруақ қызметшісіне мал әкелуді бұйырып, боз қой сойылады. Екеуі тамақтанып, түнді тыныш өткізеді. Таңертең аруақ сөз бастап: «Кел, екеуміз дос болайық» дейді. Жігіт келіседі, екеуі құшақтасып, достасады.
Аруақтың сыры: соғыстағы қаза және өтініш
Жолға шығуға рұқсат сұрағанда, аруақ алдымен өз тағдырын айтады: өзі байдың жалғыз ұлы болған, ел соғысқа аттанғанда бірге барған. Ұрыста жау жақтан қара қасқа атты, төбесі мыжырайған қара қалпақ киген, қолында ұзын қызыл сапты найзасы бар қара сақалды біреу жекпе-жекке шығады.
Аруақ сол жекпе-жекте найзасы қысқалау болғандықтан, қарсыласы бұрын түйреп, өзі қаза табады. Шейіт болғанын айтып, сөзін түйіндейді: сенің қысырақтарың біздің жылқының ішінде жүр, саны қазір тоқсанға жетті дейді.
Екі айшұбар және құпия пышақ
Аруақ досынан бір ғана өтініш сұрайды: жылқы ішінде жүрген екі айшұбарды жарып таста.
Жігіт пышағы жоқ екенін айтқанда, аруақ оған шағын әдемі пышақ береді де: «Ауылға барғанда бұл пышақты ешкімге көрсетпе. Қарындасым танып қойса, саған қиын болады» деп ескертеді.
Ауылдағы дүрбелең: сенімсіздік пен ақталу
Жігіт аруақтың ауылына келіп қонады. Таң ата жылқы өрістен қайтып, ол табынның алдынан шығып, ойнақтап келе жатқан екі айшұбарды ұстап алып, жарып тастайды. Жылқышы балалар ауылға: «Бай! Бай! Бір адам екі айшұбарды жарып тастады!» деп шабады.
Ауыл адамдары ашуға мініп, жігітті ұстап байға әкеледі. Бірі ұрады, бірі сабайды, кейін шешіндіріп те сабайды. Сол кезде етігін шешкенде, қонышынан аруақ берген пышақ түсіп қалады.
Сонда аруақтың қарындасы айқайлап: «Ойбай! Мынау ағамның пышағы!» дейді де, жігіттің қолынан ұстай алады. Жұрт одан сайын ызаланып, өлтірмек болады.
Жігіт: «Үш-ақ ауыз сөз беріңдер, шындығымды айтайын» деп сұрайды. Ол басынан өткенін түгел баяндаса да, ешкім сенбейді. Ақыры: «Досымды көрсетсем, сенесіңдер ме?» дейді. Жұрт келісіп, аруақтың моласына қарай аттанады.
Мола басындағы кездесу: көз жасының салмағы
Молаға келген соң жігіт жұртты тоқтатып: «Осы жерде тұрыңдар, жыламаңдар, мен досымды шақырам» дейді. Бірақ аруақтың әкесі шыдамай соңынан ереді.
Аруақтың шығуы
Аруақ бәрін біліп жатады. Әкесіне өкпесі болса да, сәлем берейін деп көрінен шығып, әке-шешесімен амандасады. Соңынан жалғыз қарындасы мен қалыңдығы келеді.
Қалыңдығы ұмтылғанда, аруақ оны шынашағымен кері ысырып, алдымен қарындасымен көріседі. Қарындасы жылап келіп, аруақтың оң иығына құлайды.
Жылаған көз жасының құны
Сол сәтте қарындасының көз жасы иығына тамған кезде, аруақ зым-зия жоғалып кетеді. Халық осыдан кейін ғана жігітке сеніп, оған сый-құрмет көрсете бастайды.
Бай жігітке мал-мүлкінің жартысын ұсынса да, ол: «Маған ештеңе керек емес, тек әкемнің қысырақтарын қайтарсаңыз болды» деп, тоқсан жылқысын айдап қайтады.
Жігіт кейін молаға қайта келіп, досын шақырады. Үш рет шақырғанда шықпай, төртіншіде ғана аруақ шығады: түрі сұп-сұр, қатты қалжыраған. Ол былай дейді: қарындасының көз жасы телегей-теңіз болып, өзін су астында қалдырған.
Кек жолы: жаудың қара сақалы және ақ отау
Біраз күннен соң жігіт үйіне қайтпақ болады. Аруақ оны алдын ала ескертеді: ауылына барғанда жұрт соғысқа дайындалып жатады, жақындары жорыққа барма дейді, бірақ тыңдамауы керек.
Жекпе-жектегі белгі
Жау ауылына жақындағанда бәрі тұс-тұсқа шабады, ал сен батыс жақты ала шап дейді. Сол жерден дәл баяғыдай белгісі бар қара сақал қарсы шығады. Оны түйреп, бауыздағанда: «Досым барған жерге бар» деп айт дейді. Қара қасқа атын да жарып, сол сөзді қайталат дейді.
Олжа кезіндегі қатал тапсырма
Олжа бөлінгенде тағы да батысқа шап: ауыл шетінде жаңадан тігілген ақ отау болады. Атыңды оң босағаға байлап, ішіндегі жас келіншек пен екі қызды, сондай-ақ қаршыға мен қара тазыны «Досымның кегі» деп жарып таста дейді.
Жігіт тапсырманы орындайды. Тек бір сәт кіші қызға көңілі ауып, бетінен сүйіп қояды, бірақ артынша уәдесін есіне алып, оны да қимастықпен жарып тастайды.
Байлықтың сыры: шыбық, құмалақ және бәйтерек
Аруақ тағы бір шарт айтады: көпшілік қазына алып жатқанда, жігіт ештеңеге тимесін. Ақ отаудың алдында бәйтерек және түбінде тал шыбықтар өсіп тұрады. Сол шыбықтарды шауып тастаса, түйенің құмалақтары көрінеді. Сол құмалақтарды, шыбықтарды және бәйтеректің бір бөлігін қара нарға артып алып, еліне қайтсын дейді.
Жорықтан қайтқанда екі күн, екі түн дауыл соғып, олжаға түскен мал быт-шыт болып, жауынгерлер аттарынан айырылып қалады. Ал жігіт қара нарын шөгеріп, сабырмен жата береді: досы оған мұның да жолын үйреткен.
«Бисмилла» дегенде тірілген дүние
Ауылға бір көш жер қалғанда, жігіт көк шыбықпен түйе құмалақтарын ұрып: «Бисмилла-хиррах» дейді. Сонда құмалақтар бақырған түйеге, кісінеген жылқыға, мөңіреген сиырға, маңыраған қойға айналып, өріп шығады.
Кейін көк шыбықпен бәйтеректі де ұрып: «Бисмиллаһи» дейді. Сонда бәйтеректің бір бұтағы алтынға, бір бұтағы күміске айналады.
Бұл байлықтың иесі — әлгі қара сақал сиқыршы екен: бар мал мен қазынаны сиқырымен қорғап келген дейді.
Ауыл адамдары аш-жалаңаш, жаяу-жалпы әрең жеткенде, жігіт мал мен байлыққа кенеліп оралады. Әкелген алтын-күмісі бүкіл дүниенің байлығымен теңдей болады.
Қайта оралу: қабірдегі ақиқат және бөліскен тағдыр
Жігіт бірнеше күннен соң мазарға барып: «Ассаламағаләйкүм, достым!» дейді. Аруақ оны қабір ішіне алып кіріп, жігіттің жорықта өлтірген адамдарын және жарып тастағандарды көрсетеді: қара қалпақты кісі, жас келіншек, екі қыз, тазы мен қаршыға — бәрі сонда.
Жігіт өзі сүйіп қалған қызды көріп күліп жібереді: сүйген жері қап-қара болып қалыпты. Аруақ: «Екі қыздың кішісі саған ұнады, соны ал. Ал маған келіншек пен үлкен қыз қалсын» дейді.
Соңғы өсиет: саудагердің екі аты және өлімнен қашу
Жігіт үйіне қайтпақ болғанда, аруақ тағы бір құпияны тапсырады: ауылына барғанда арбалы екі саудагер үй-үйді аралайды. Олардың екі арық аты болады: бірі торы, бірі жирен. Арықтығына қарамай, қанша сұраса да ақша беріп сатып алсын.
Ұзақ сынақ
Әуелі торыны, сосын жиренді алып, үш жыл құрық салмай, ерттемей, қоржын артпай табынға жіберсін дейді. Үш жыл өткен соң торыны сойып, сүйек-шеміршегін сындырып, мишығын қарасын: егер тамшыдай қара дақ болса, жиренді тағы бір жыл табынға жіберсін.
Төрт жыл өткен соң бесінші жылы жиренді үй сыртында қаңтарып, бір үзім шөп, бір жұтым су ғана берсін — мінбесін. Сонда жирен ат қаншырдай жарайды.
Уақыт өте жігіттің басы ауырады. Егер ауру үдей берсе, жиренге мініп аруаққа қарай шапсын дейді. Жігіт бұл сырын ешкімге ашпайды: оны тек жаратушы мен аруақ-досы ғана біледі.
Қырық құлаш арқан және қуғын
Басы жазылмаған соң, жігіт ел-жұртымен қоштасып, жиренге мініп, досына қарай тартады. Аруақ оның келе жатқанын сезіп, досын тоқтату үшін қатындарға қырық құлаш жібек арқан естіріп, бұғалық дайындайды. Досы тұсынан өте бергенде, бұғалықты тастап, жігітті аттан түсіріп алады, ал жирен тұлпар екпінімен зулап өте шығады.
Сол сәтте Әзірейіл мен Жебірейіл де оның жанын алмақ болып қуған еді, бірақ жиреннің жүйріктігі сондай — екеуі де жете алмайды.
Періштелер молаға келіп: «Қашқынды бер» дейді. Аруақ: «Бермеймін. Мен құдайдың шейітімін. Үшке дейін тілегімді орындаймын деген» деп қайырады. Періштелер құдайға шағымданғанда, құдіреті күшті жаратушы: «Дұрыс, ол менің шейітім. Қаласа, алып қала берсін» деп үкім етеді.
Сөйтіп, аруақ-жігіт пен тірі-жігіт өз мақсаттарына жетіпті дейді.