Бір күні хан
Ханның шарты
Баяғыда бір хан өмір сүріпті. Ханның сұлу қызы болыпты. Бір күні хан: «Кімде-кім жүз ауыз өтірік айтса, қызымды соған беремін!» — деп жариялапты.
Таланттының талайы өтірік құрап айтып көргенімен, бірі дәмін келтіре алмай, бірі жүзге жеткізе алмай, ханның қаһарына ұшырапты. Сонда бір сиыр бағып жүрген тазша бала: «Мен ханға жүз ауыз өтірік айтамын» — деп мәлімдейді.
Тазшаның өтірігі басталады
Хан «Айт!» деп рұқсат берген соң, Тазша сөз бастайды:
«Болмаған бозбала күнімде, тумаған атамның ту жылқысын бақтым. Атам маған ұрғашы ала тайға ен салып берді. Ала тайым ай жасап, жыл жүріп, бала байтал болды. Байталымды айғырға қостым — бұзау туды».
«Бір күні желіні жетіп жүрген ала бием босанып кетіпті. Әкемнің сары биесіне мініп көздесем — көрінбейді. Атымның үстіне құрығымды шаншып шығып қарасам — көрінбейді. Құрығыма қамшымды шаншып қарасам — көрінбейді. Қамшыма пышағымды шаншып қарасам — көрінбейді. Пышағыма бізімді шаншып қарасам — көрінбейді. Бізіме тебенімді шаншып қарасам, алты дарияның ар жағында, бес дарияның бер жағында айға қарап құлындап, күнге қарап оттап тұр екен».
Дария ма, шалшық па?
Тазша сөзін жалғайды: «Құлын биенің белінен былай бір аттап, былай аттап түседі екен. Құрығымды қайық қылып, әлгі дариядан әп-сәтте сырғып өтіп, қасына жетіп бардым. Енесіне мініп құлынды өңгерсем, көтере алмай омқаса құладым. Құлынына мініп, енесін еңгеріп алып, алты дарияны аттап, бес дарияның бер жағынан өте шықтым».
Хан:
«Әй, сен дария деп дардай қылып отырғаның — жаңбырдан іркілген шұқанақ шалшық қой!»
Тазша:
«Шалшық емес екенін содан байқаңыз: бер жағынан ертемен ұшқан тұрымтай кешке ар жағына әрең жетіп қонды».
Хан:
«Ол тұрымтай емес, қанаты жетілмеген балапан ғой!»
Тазша:
«Балапан емес екенін содан біліңіз: тұғырға байласақ, томағасы тоғыз қанатты үйдің шаңырағынан асып тұрды».
Хан:
«Ол үй емес, балалардың ойын күркешігі ғой!»
Тазша:
«Күркешік емес екенін сонан байқаңыз: есігінен өкірген өгіздің дауысы төріне естілмейді».
Хан:
«Ол өгіз емес, бір тайынша қашқанның бұзауы ғана!»
Тазша:
«Бұзау емес екенін сонан біліңіз: бір сапарда алпыс кісі мінгесіп жүріп, кісі басына алпыс алтыдан қоян алдық».
Қашқан етік, мұздай құдық және шыбындардың асы
Етіктердің жанжалы
Хан кенет: «Әй, бағанағы биені өңгеріп, құлынмен қайда кеттің?» — деп сұрапты.
Тазша: «Дариядан өтіп келе жатсам, еспеген қоян өре қашты. Тебеніммен тіреп тұрып, инеммен екі салып, біреуін соғып алдым. Пісіріп жейін деп бір етек тезек теріп әкелсем, бәрі бөдене екен: ши түбінде ұйықтап жатқанда теріп алыппын. Төгіп салғаным сол еді — ұшты да кетті».
«Қайта барып шын тезек теріп әкеліп, қоянымды қақтап жедім. Майын етігіме жағып, биемді бір қазыққа байлап ұйықтап қалдым. Бір мезетте тарс-тұрс төбелес шыққандай болды. Оянып қарасам, екі етігім қызылшеке болып төбелесіп жатыр екен: біреуі: “Маған су жақты, саған май жақты!” — деп дауласады».
«Таң ата тұрсам, май жағылған етігім жатыр, ал су жағылған етігім өкпелеп қашып кетіпті. “Қанша ұзай қойсын?” деп сыңар аяқтап соңынан кеттім. Бием болса қазықта байлаулы қала берді».
Шыбын ауылындағы ас
«Көп жүріп бір ауылға келсем, ол — шыбын-шіркейдің рулы ауылы екен. Атақты бір адамы қайтыс болып, қасқа шыбын сойып, ас беріп жатыр дейді».
«Сұрастырсам, қашқан етігім сол аста табақшы болып, табақ тартып жүр екен. Көзімді аларта қарағаным сол еді, қорыққанынан қос табақ, сасқанынан сан табақ әкеп тартты».
«Етін жеп, етігімді екі құлағынан тартып, теуіп киіп алдым да, қайтып жолға шықтым. Бірақ тұзы ащы ет қатты шөлдетті. Күн ми қайнатқан аптап».
Құдық мұзы және “жарты бас”
«Су ішейін деп құдыққа барсам, суы қатып қалыпты: балталасам ойылмайды, тескілесем тесілмейді, тепкілесем де болмайды. Шекеммен ақырын ғана нұқып қалсам, мұзы ойылып кетіп, мөлдір суы көріне кетті».
«Ішіп-жуынып, қанып алып келе жатсам, жұрт: “Жаным-ау, жарты бас қашан болғансың? Шекеңнің жартысы қайда?” — деп күледі. Сипап көрсем, шекемнің жартысы құдықта қалып қойған екен».
«Жүгіріп барсам, шекемнің шарасына алпыс үйрек ұялап, қырық қаз жұмыртқалап қойыпты. Бәрін үркітіп жіберіп, шекемді орнына қондырып алдым да, қайта жолға шықтым».
Құмырсқалардың қонақасысы және соңғы түйін
«Алдымнан алпыс құмырсқа шығып: “Ауылға жүріп, түстеніп кетіңіз!” — деп жік-жапар болып шақырды. Қабырғаммен кеңессем, “көре кетелік” дегендей болды. Сөйтіп құмырсқаның ауылына бардым».
«Төменгі үйдің төрінен, тоғыз бөлмелі үйдің көрінен орын беріп отырғызды. Үй иесі: “Мына кісіге бураның санын бұзып, қазанға сал!” — деді. “Бұлардың бурасы қайсы?” деп отырсам, шегірткенің сүрленген саны екен».
«Алдыма әкеліп қойған соң, қара көздікпен жамбасты қайшылай турағанымда, қайқайма табақ ет шықты. Артылғанын асатып, қалғанын қатын-баласына беріп, қайта жолға түстім».
«Жолай біртүрлі жанжал естілді: қыным мен пышағым күңкілдесіп келеді екен. Қын: “Ішіп-жеп аласың да, ішіме жатып аласың”, — дейді. Пышақ: “Тұмсығымды тамағалап, танауымды пысылдатып, ішкен-жегенімді мұрнымнан шығарып келесің”, — дейді. Мен мұртымнан мырс етіп күліп, жүре бердім».
Жүз ауыздың есебі
«Сөйтіп бес күн жаяу жүріп, баяғы бие байлаған жерге жетсем, бие байлаған қазығым — шоңқиған қасқырдың мойны екен. Ол биемді құлынымен қоса бір жапырағын қалдырмай жеп кетіпті».
«Осымен тамам — жүз ауыз болды, ханеке».
Хан сонда Тазшаның тапқырлығына риза болып, оны арқаға қағып, қызын қосыпты.