Қоян сенімді түрде
Ертегі басталар алдындағы тыныш сәт
Ерте, ерте, ертеде... Алёнушканың (автордың қызы — ауд.) бір көзі ұйқыда, ал екіншісі ояу; бір құлағы ұйқыда, ал екіншісі тыңдап жатыр. Ұйықтай ғой, Алёнушка, балапаным: әкең саған ертегі айтып береді.
Үй ішіндегі таныстар
- Сібір мысығы Васька
- Сабалақ төбет Постойко
- Қап тесер Сұр Тышқан
- Пеш түбіндегі Қара Шегіртке
- Тордағы Ала Торғай
- Сотқар Әтеш
Түнгі орманның белгісі
Терезеде толған ай да қарап тұр; қыли қоян ұясына жасырынды; қасқырлардың көзі оттай жанды; маймақ аю табанын жалап жатыр. Терезеге кәрі Қарға ұшып келіп, тұмсығымен терезені тақылдатады да: «Қашан басталады?» — дейді.
Бәрі жиналған. Енді Алёнушканың ертегісін күтіп отыр. Ұйықтай ғой, қызым, ұйықтай ғой.
Ұзын құлақ, қыли көз, қысқа құйрық батыл Қоян туралы ертегі
Орманда бір қоян дүниеге келді. Өзі сондай қорқақ еді: аяқ астындағы бұта сынып кетсе де, құс ұшса да, ағаштағы қар құлап кетсе де, жүрегі тас төбесіне шығатын. Осылайша күнде қорқып жүріп, апта сайын, бір жыл бойы өсіп, ақыры қоян үлкен болды.
Бір сөйлем бәрін өзгерткен сәт
Бір күні ол өз-өзінен қорқа беруден жалығып: «Болды, мен енді ешкімнен қорықпаймын!» — деп, орманды басына көтере айқайлады.
Кәрі қояндар жиналып, көжектер жүгірісіп келді, қоян аналар құлағын түрді. Бәрі ұзын құлақ, қыли көз, қысқа құйрық Қоянның мақтанып тұрғанын естіп, өз құлақтарына өздері сенбеді: бұрын-соңды «ештеңеден қорықпайтын қоянды» ешкім көрмеген.
Жұрттың сұрағы
— Әй, Қоян, сен қасқырдан да қорықпайсың ба?
— Иә. Қасқырдан да, түлкіден де, тіпті аюдан да қорықпаймын. Мен ешкімнен қорықпаймын!
Күлкіге қалған мақтан
Мұнысы тым күлкілі естілді. Жас қояндар тұмсығын алдыңғы аяқтарымен жауып күліп жатты; қоян аналардың өзі күлкісін тия алмады. Бәрі ду күлкіге батты.
Батылы одан сайын артқан Қоян: «Қазір қасқыр келсе, оны өзім-ақ жеп қоямын!» — деп айқайлады. Дәл сол сәтте, «қасқыр» деген сөз ауызға ілінгенде, сап етіп Қасқырдың өзі де жетіп келді.
Қасқырдың көзімен
Орманда кезіп жүрген сұр Қасқыр «дәмді бір қоян болса ғой» деп ойлап, қояндардың шуын естіді. Жер бауырлап жақындап келіп аңдыды. Ең батыл сөйлеп тұрғанын — әлгі қыли көз, ұзын құлақ, қысқа құйрық Қоянды — таңдап алды.
Мақтаншақ Қоян томардың үстіне шығып, артқы аяқтарымен отыра қалып: «Тыңдаңдар, қорқақтар! Қазір сендерге бірдеңе көрсетемін. Мен... мен... мен...» — деді. Бірақ дәл осы жерде тілі күрмелді: ол Қасқырды көріп қалды.
Күлкілі кездейсоқтық: қорқыныштың өзі ерлікке айналды
Қатты қорыққан Қоян доптай жоғары секіріп барып, қырсық шалғанда тұп-тура қасқырдың төбесіне құлап түсті. Тапыраңдап қасқырдың жон арасынан жүгіріп өтіп, тағы да секіріп қаша жөнелді.
Қоян ұзақ жүгірді: шаршап, болдырды, «қасқыр өкшелеп қуып келе жатқандай» көрінді. Ақыры әл-дәрмені таусылып, бұталардың арасына құлап түсті.
Ал Қасқыр болса басқа жаққа қашып бара жатты. Қоян төбесіне құлаған сәтте, оған біреу оқ атқандай көрініп, қорыққан Қасқыр алды-артына қарамай зытып кеткен еді: талай қоян көрсе де, дәл мұндай «ашулы қоянды» кездестірмепті.
Қояндар да ұзаққа дейін өз-өзіне келе алмады: бірі бұтаға тығылды, бірі томарға шығып кетті, кейбірі шұңқырға түсіп кетті. Сосын жайлап бас көтеріп: «Қасқырды біздің Қоян қатты қорқытқан сияқты!» — десті.
Бәрі батыл Қоянды іздеді. Ары іздеді, бері іздеді — таппады. Ақыры бұтаның арасынан қорыққаннан есін жия алмай жатқан жерінен тауып алды.
Батылдық жұқпалы
— Жарайсың, қыли! — деп айқайлады бәрі. — Кәрі Қасқырды жақсылап қорқыттың. Біз болсақ сені бекерге мақтанып тұр деп ойлаппыз.
Қоян тез-ақ есін жиып, шұңқырдан шығып, үсті-басын сілкіп: «Ал сендер қалай ойлаған едіңдер? Әй, қорқақтар-ай!» — деп тұмсығын көтерді.
Сол күннен бастап ол шынымен де өзін ешкімнен қорықпаймын деп сеніп қалыпты.
Тәтті ұйқыға жата ғой, құлыным.
Бәрінен де ақылды Күркетауық
I. «Мен бәрінен ақылды емеспін бе?»
Күркетауық әдеттегідей бәрінен ерте оянды. Таң бозарып атпастан әйелін оятып: «Мен бәрінен ақылды емеспін бе? Солай ма?» — деді.
Әйелі ұзақ күркілдеп: «Әрине, ақылдысың... Мұны кім білмейді?» — деп жауап берді.
Бірақ Күркетауық оған да қанағаттанбады: «Жоқ, дұрыстап айт: мен бәрінен де ақылдымын ба?»
Ол өзін жеткілікті сыйламайтын сияқты көретін. Ата Қазды «ақымақтау» деп санайды, ал Әтештің айқайлап жүретінін қызғанышқа жориды. Күркетауықтың мекиені болса өте қарапайым әрі мейірімді құс еді; күйеуінің әр құспен дауласа беретініне іштей қынжылатын.
Таңғы аула: аш қарын, ашулы сөз
Құстар қорадан шығып, аулаға жинала салысымен айқай-шу басталды. Әсіресе тауықтар: «Қыт-қыт! Қарнымыз ашты. Матрена қайда кетті?» — деп шулады.
Бір аяғымен тұрған Ата Қаз сабырға шақырып, өзі де бар даусымен қаңқылдап жіберді. Үйрек «мойны құбыр сияқты» деп күңкілдеді. Әтеш болса Ата Қаздың екі әдемі қауырсынын жұлып алғанын айтып, сөзге келді. Аш құстардың ашуы да тез тұтанды.
II. Тәкаппарлық және «даналық»
Тәкаппар Күркетауық ешқашан басқа құстар сияқты жемге таласпайтын. Матрена өзі шақырғанша сабыр сақтап күтіп тұратын. Бірақ бүгін қарны шұрылдап, қабағы да түсе бастады: бәрі жемсауын толтырса да, оны әлі ешкім шақырмады.
Мекиені соңынан еріп: «Қарным ашты... Ботқаны жақсы көремін. Маған салса, өмір бойы ботқа жеп өтер едім» — деп күркілдеді.
Күркетауық болса «ақылды құс тамаққа тарпа бас салмайды» деп пәлсапа айтты: қожайын оны аш қалдырса, «ондай ақылды күркетауықты қайдан табады?» дегенге келтірді.
Қора жанындағы жұмбақ
Кенет жас тауық айқай салды. Құстар қораның ішіндегі шұқырдан сұп-сұр, доп-домалақ, үстін ине қаптаған бірдеңені көрді. Бірі «тас» деді, бірі «қозғалады» деді. Ата Қаз болса: «Бұл саңырауқұлақ!» — деп айқайлап жіберді. Жұрт оны мазаққа айналдырды.
Әтеш белгісіз затқа шоқып көрмек болып еді — жалт-жұлт етіп кері шегінді де: «Бұл ошағанның үлкен бүршігі ғана» деп құтылмақ болды. Даулы болжамдар көбейіп, әңгіме таусылар емес.
«Ең ақылды құс» сынағы
Біреуі: «Бізде Күркетауық бар емес пе! Ол бәрін біледі ғой...» — деді. Күркетауық қанатын жайып, тұмсығын делдитіп: «Әрине, білемін» — деп жауап қатты.
Бірақ «айтқым келмесе ше?» деп қырсықты. Құстар жалынып-жалбарынды. Сонда ол алдымен өзіне деген құрметті сұрап, «ең ақылды құс» деген сөзді естіген соң ғана белгісіз жануарды үш рет айналып: «Бұл... бір жаққа бара жатқан бірнәрсе...» — деді.
Сол-ақ екен, инелердің астынан кішкентай қара тұмсық пен екі көз шығып: «Сіздер мені, мына Кірпіні, танымай қалдыңыздар ма? Мына Күркетауықтарыңыз не деген күлкілі... кешіріңіздер... ақымақ Күркетауық!» — деп кекесін айтты.
III. Дөрекілікке жауап: айла мен «әдеп»
Кірпінің табалауы құстардың намысына тиді: қожайынның ауласына келіп, төресін тілдеу — сыпайылыққа жатпайды. Әтеш пен Ата Қаз Кірпіні тікенінен ұстап, тартқылауды ұсынып, «кімнің ақылды екенін» көрсетпек болды.
Күркетауық әуелі сасқалақтап қалғанымен, кейін өзін тежеп: «Мырзалар, бәлкім, мұны бейбіт жолмен шешерміз. Бұл істі маған тапсырыңыздар» — деді.
Ол Кірпіні айналып, күркілдеп алып, салмақпен сөйледі: бұл аулаға кіру — кез келгенге бұйыра бермейтін мәртебе екенін, олардың бәрі әзілдескенін, Ата Қаздың да, Әтештің де «тек әзіл» айтқанын меңзеді. Құстар дуылдап қостады; Кірпі де қорқып, тұмсығын тығып алды.
Күркетауық әңгімені жұмсартып: «Сіз де әзілқой сияқтысыз» — деді. Кірпі: «Дұрыс таптыңыз, мен көңілді жануармын» — деп мойындады.
Сосын Күркетауық ең маңыздысын сұрады: «Сіз мені ақылсыз құс деп атағанда, жай ғана әзілдедіңіз ғой?» Кірпі сенімді түрде: «Әрине, ол әзілім!» — деді. Құстар да «еш күмән жоқ» деп шулады.
Құпия сөз
Күркетауық еңкейіп, Кірпінің құлағына сыбырлады: «Сізге үлкен бір құпия ашпақпын. Бір-ақ шартым бар: оны ешкімге айтпаңыз. Шынымды айтсам, өзім туралы айтуға аздап қысыламын. Бірақ ең ақылды құс болсам, басқа амалым бар ма? Кейде сол ақылымнан өзім де ұяламын... Тек бұл туралы ешкімге тіс жармаңыз...»