Қыран қарақшы отырып

Баяғыда Күлмесхан деген хан болыпты. Оның шын аты — Баяухан екен. Жаугершілік күшейіп, бір ел екінші елді шауып, жұрттың берекесі қашқан заманда Баяухан: «Әлемге тыныштық пен әділдік орнатамын» деп, қалың қол жинап аттаныпты.

Жолдың жартысына жеткенде, өзі пір тұтатын абызы есіне түседі. «Қайда барсам да, абыздан бата алмай шықпайтын едім, бұл жолы асығыстық жасаппын», — деп, әскерін тоқтатып, бас уәзірін ертіп абызға қайтып келеді.

Сол сәтте Баяухан өз қатесін түсініп: «Жазам — өмір бойы күлмеу болсын» — депті. Әскерін таратып, тәубесіне келіп, содан бастап Күлмесхан атаныпты.

Өлмес пен алтын бас, күміс арт киік

Күлмесханның кейін бір ұлы дүниеге келіп, абызды шақырып, атын Өлмес қойыпты. Өлмес он беске толғанда нөкер ертіп аңға шығып, жүйрік атпен киік қууды ерекше жақсы көреді екен.

Бір күні елге қайтып келе жатып, шаһар сыртындағы жалғыз ағаш түбінен басы алтын, арты күміс бір киік тұра қашады. Өлмес нөкерімен жабыла қуыпты, бірақ киік көз ұшында ғайып болып, ізін де таптырмайды.

Кейін ол жерден неше мәрте өтсе де, әлгі киік қайта-қайта көрініп, қайыра қашады. Қанша жүйрік тұлпармен қуса да жеткізбейді: құс па, жын ба — айыру қиын, әп-сәтте жоғалады.

Қамалау және серт

Бір күні Өлмес сансыз әскермен ертелетіп келіп, киік жататын маңайды алыстан түгел қоршатыпты. Сонда әмір беріпті: «Киік кімнің үстінен қарғып өтсе — соның басын аламын» — деп.

Киік ортада қалып, ерсілі-қарсылы зырлаған екен. Ақыры қысылған сәтте Өлместің дәл үстінен қарғып өтіп, тағы да ғайып болыпты. Сол кезде хан баласы барлық нөкерін еліне қайтарып, екі тұлпарға қару-жарағын, азығын, алтын-күмісін теңдеп алып, киіктің ізімен жалғыз жол тартыпты.

Қыран қарақшы: қияметтік дос

Бірнеше күн жүргенде, Өлмес қалың топты көреді: олар бір жалаңаш адамды шынжырлап, жан-жағынан найзамен түрткілеп алып келеді екен. Өлмес: «Бұл кім, мұнша азаптайтындай не жазасы бар?» — деп сұрайды.

Жұрт: «Бұл — Қыран қарақшы. Не көрсе соны сұраусыз алады. Жүйріктігі сонша, талай жылдан бері ұстай алмай жүр едік. Бүгін ғана ұйықтап жатқан жерінен қоршап ұстап алдық» — дейді.

Өлмес оның тегін адам еместігін сезіп, қорлығына жаны ашып, алтын беріп босатып алады. Жұрт: «Босатқан соң жауапты емеспіз, бәрібір алдайды» — деп ескертсе де, Өлмес тәуекел етеді.

Қол-аяғы босаған сәтте Қыран тауға қарай зулап жөнеледі. Өлмес қуып еді — шаңын да көрсетпейді. Түн ауа келе жатып, екі шырақтай отты көреді. Жақындаса, әлгі от қозғалады. Өлмес тосылып тұрған кезде: «Қорықпа, мен — өзің босатқан Қыран қарақшы» — деп үн қатады.

Өлмес алтын бас, күміс арт киік туралы бастан-аяқ баяндап береді. Сонда Қыран: «Ол — Құддыс ханның қызы, Айбарша сұлу. Пері ілімін оқыған. Саған ғашық болған, бірақ қолға түсіру өте қиын» — дейді.

Айбаршаны алып қашу және үш түннің сынағы

Қыран үш үйме тезек әкеліп, үш жерге үйіп тастайды да: «Бірін тұтат. Ол күлге айналып, шоғы басылғанша келсем — келдім. Келмесем — жоқпын» — дейді. Себебі қыздың шаһары бірнеше қатар әскермен қорғалған, үйі тоғыз есікті, әр есікте күзет бар, ең соңында мыстан кемпір күзетеді екен.

Өлмес отты тұтатады. Қыран ғайып болады да, көп ұзамай ұйықтап жатқан Айбаршаны қолтығына қысып алып келеді. Қашарда мыстан кемпір сермеп қалып, Қыранның оң етегін іліп алыпты. Бірақ Қыран бәрібір аман сытылып шығады.

Өлмес алтын шатыр тігіп, Айбаршамен жатады. Таң ата бере көзі ілініп кетсе керек — оянса, Айбарша жоқ. Қыран екінші үйме тезекті жағып, тағы да барып әкеледі. Бұл жолы: «Енді айырылсаң, менен көрме: бұл — соңғы әкелуім» — деп қатаң ескертеді.

Бірақ келесі түнде Өлмес қанша бекінсе де, тағы да мүлт кетіп, Айбарша қайта жоғалады. Қыран досын қимай, үшінші үйме тезекті тұтаттырып: «Егер бұл күл болғанша келмесем, үйіңе қайт. Үміт аз: мыстанға іліксем — тірлік жоқ» — дейді.

От сөніп бара жатқанда, Өлмес күдерін үзіп жылайды. Дәл үміт үзілгенде, оңтүстіктен бұрқыраған шаң көрініп, Қыран Айбаршаны қайта әкеледі. Бұл жолы өзі де жаралы, өңірінің бір бөлігі мыстан қолында қалыпты.

Қыран: «Енді айырылсаң — өз обалың өзіңе» — деп, қоштаспастан ғайып болады.

Уәде, кебін және жаңа сапар

Келер түні Өлмес ұйықтамай, таңды көзімен атырады. Сонда Айбарша: «Мен енді сенікі болдым, бірақ бір тілегім бар: соны орындасаң ғана тиемін» — дейді.

Өлмес: «Әуелі киік бейнесіне түсіретін кебініңді бер. Әйтпесе, қайта өзгеріп қашып кетесің» — дейді. Айбарша қанша жалынса да, Өлмес көнбейді. Ақыры кебінді алып, өзіне мықтап сақтайды.

Сол сәтте Қыран қайта жетіп келіп: «Досым, расында ханның баласы екенсің» — дейді.

Айбаршаның тілегі мынау екен: жақын маңдағы бір шаһардың патшасы — оның үлкен ағасы. Қап тауындағы дәулер сол әулетті құртуға қам жасап, ағасының шаһарын және халқын қатырып тастаған. Әкесінің інісі — пері ілімін оқыған адам — қатып қалған шаһар маңында сенделіп жүр, бірақ еш сыр ашпайды.

Өлмес ойланып қалғанда, Қыран іле: «Білемін. Орындайық» — дейді. Үшеуі сол шаһарға аттанып, ұзақ жүріп, алты айда жетеді.

Қатып қалған шаһар және тыйым салынған алтын сарай

Шаһардың бау-бақшасы райхан гүлін төккендей көркем екен, бірақ адамдарының бәрі тұрған күйінде қатып қалыпты: бірі жүріп бара жатып, бірі сөйлеп тұрып, бірі сауда жасап жатып — сол қалпы.

Олар аралап жүргенде, сақалы белуарынан асқан қария бір сарайдан шығып: «Қош келдіңіздер» — дейді. Ол өзін Құддыс ханның досымын деп таныстырып, осы шаһарға күзетші екенін айтады. Қырық күнге кететін зәру жұмысы барын айтып: «Анау алтын сарайды ашпаңдар. Басқасын аралаңдар» — деп ескертеді.

Бірнеше күн өткен соң, Өлмес күдіктеніп, Қыран мен Айбаршаны ертіп, әлгі алтын сарайдың құлпын бұзады. Ішінен шынжырланған, арықтап-жүдеген екі қара арғымақ шығады.

Өлмес: «Бұлардың не жазығы бар, босат!» — деп бұйырады. Айбарша: «Ойбай, босатпа!» — деп араша түссе де, Өлмес көнбейді. Арғымақтар босай сала сілкініп, бір-ақ мезетте екі дәуге айналып, көз алдарында ұшып кетеді.

Үшеуі кінәні түсініп, дәулердің ізімен кетеді: «Мүмкін табармыз» деп, айлар бойы іздеп жүреді.

Аққулардың сыбыры және екі алтын сандық

Арып-ашып келе жатқанда, екі аққу сыңқылдап ұшып өтеді. Қыран олардың астына бірге ұшып барып, құс тілін тыңдайды. Аққулардың сөзі мынадай екен: дария жағасындағы қара апанда толған балық бар, ең түбінде бір қара балық жатады; соны жарып жіберсе, дариядан екі дәудің жанын сақтаған екі алтын сандық су бетіне шығады; сандықтың ішінде екі шабақ болады. Шабақты қысса — дәулер жетіп келіп, айтқанды істейді; шабақты турап өлтірсе — дәулер де өледі.

Қыран бұл хабарды Өлмес пен Айбаршаға жеткізеді. Олар дарияға жетіп, қара апанды табады: балықты біртіндеп шығарып тастап, ең астындағы қара балықты жарып жібергенде, дария беті бұрқ-сарқ қайнап, екі алтын сандық қалқып шығады.

Сандықты ашса — бір ақбас, бір қарабас шабақ жатыр. Шабақты қыса бергенде, аспаннан бұлттай болып екі дәу жетіп келіп: «Алдияр, не қыл дейсіз?» — дейді.

Шаһарды тірілту және үш шаһарды көшіру

Өлмес: «Тез, қатып қалған адамдарды тірілтіп, баяғы қалпына келтір» — деп бұйырады. Дәулер бұлттай болып ғайып болып, лезде: «Айтқаныңыз орындалды» — деп қайтады.

Өлмес: «Енді бізді осы шаһарға жеткіз» — дейді. «Көздеріңді жұм» дегенде, олар көзін жұмып ашса, хан сарайының алдында тұрады.

Кейін Өлмес дәулерге әкесінің шаһарын және Айбаршаның шаһарын да дәл осы маңға көшіріп орнатуды бұйырады. Дәулер бір түннің ішінде үш шаһарды қатар қондырып береді.

Қайғының тарқап, мұраттың орындалуы

Өлместің әкесі — Күлмесхан — жалғыз ұлынан тірідей айырылдым деп қайғыға батып, көзінен айырылып қалған екен. Бірақ Өлмес аман оралғанда, екі көзі қайта ашылып, қуаныштан жасарыпты.

Өлмес пен Қыран барлық істі тәмамдаған соң, екі дәудің жаны байланған екі шабақты турап өлтіреді. Сол сәтте дәулер де жерге құлап мерт болады.

Өлмес қарындасы Қаламқасты Қыран қарақшыға қосып, өзі әкесі Күлмесханның орнына хан болады. Үш шаһарға Өлмес хан болып, Қыран қарақшы бас уәзір атанып, екеуі де барша мұратына жеткен екен.