Есім хан
Есім хан: «Еңсегей бойлы ер Есім» атанған дәуір
Есім хан (1598–1628/1645) қазақ тарихында «Еңсегей бойлы ер Есім» деген атпен әйгілі. Бұл атақ оған 1598 жылы ағасы Тәуекел ханмен бірге Мауреннахрға жасалған жорықта ерекше көзге түскені үшін берілгені айтылады.
Тегі
Шығай ханның ұлы
Алғашқы ордасы
Түркістан қаласындағы хан ордасы
Мемлекетті нығайту және сыртқы саясат
Хан тағына отырған соң Есім хан Бұхарамен бітім-шарт жасасып, Орта Азия қалаларымен бейбіт әрі экономикалық байланыс орнатуға ұмтылды. Оның басты мақсаты — Қазақ хандығын бір орталыққа бағынған мемлекетке айналдыру еді.
Мемлекетті басқару мен қоғамдық тәртіпті реттеу үшін «Есім ханның ескі жолы» деп аталған заңдар жүйесін қалыптастырды.
Негізгі түйін
- Бұхарамен келісім арқылы тұрақтылыққа ұмтылды.
- Орталық билікті күшейтуді стратегиялық мақсат етті.
- Құқықтық тәртіпті «Ескі жол» арқылы жүйеледі.
Ішкі қайшылық: Тұрсын Мұхаммед сұлтанның бөлінушілік әрекеті
Есім ханның қазақтарды бір орталыққа бағындыру саясатына қарсы болған кейбір сұлтандар хандықты бөлшектеуге тырысты. Ташкент қаласы Қазақ хандығына қарағаннан кейін оны Жәнібек ханның немересі, Жалым сұлтанның ұлы Тұрсын Мұхаммед сұлтан басқарды.
Ол көп ұзамай тәуелсіз хан болуға әрекет жасады: өз атынан ақша соқтырып, «бажы» және «хараж» алым-салықтарын жинады. Осылайша хандық іс жүзінде екі орталыққа бөлінді:
Есім ханның билігі
Орталығы — Түркістан. Бірлік пен орталықтандыруды көздеді.
Тұрсын ханның билігі
Орталығы — Ташкент. Тәуелсіз хандық құруға ұмтылды.
Қақтығыстың кеңеюі
Екі жақ арасында соғыс қақтығыстары болып, олар ұйғыр, қырғыз, қарақалпақ билеушілерінен одақтас іздей бастады. Есім хан тобы Яркент хандығына қарсы болып, Тұрпанды билеген Әбдірахим ханмен одақтасты. Ал Тұрсын Мұхаммед хан жағы Яркент билеушісі Шажайдің Ахметін жақтады. Әбдірахим мен Ахметтің өздері де бір-бірімен жауласып отырған билеушілер еді.
Одақ және құдандалық
Есім хан саяси тірегін күшейту үшін Яркент ханы Әбдірахиммен құдандалық байланыс орнатты: Әбдірахимнің қызы Патша ханымға үйленіп, өз ағасы Күшік сұлтанның қызын Әбдірахимге ұзатты.
Саяси мәні
Құдандалық тек отбасылық байланыс емес, ол дәуірде одақты бекітудің және соғыс қатерін азайтудың ықпалды құралы саналды.
1627 жыл: шешуші бетбұрыс
Есім хан мен Тұрсын хан арасындағы күрес барған сайын шиеленісті. 1627 жылы Есім хан Тұрсын ханды өлтіріп, Қазақ хандығын қайтадан өз қол астына біріктірді.
Феодалдық бытыраңқылықты жеңіп, хандықты біріктіру жолындағы осы күрес қазақтың «Еңсегей бойлы ер Есім» атты тарихи жырына өзек болды.
Тарихи жырдағы көрініс
Аңыз-әфсанада Есім хан түнде Ташкентке білдіртпей кіріп, хан сарайының күзетшілерін байлап, Тұрсын ханды қаперсіз ұйықтап жатқан жерінде қапылыста өлтіреді делінеді. Сол сәтте Есім ханның жанындағы Төлеген (Марқасқа) жырау Тұрсынға мынадай жыр айтып оятады:
Ей, Қатаған хан Тұрсын!
Кім арамды ант ұрсын.
Жазықсыз елді жылатып,
Жер тәңірісің, жатырсың,
Хан емессің — қасқырсың,
Қара албасты басқырсың!
Алтын тақта жатсаң да
Қазаң жетті қапылсың!
Еңсегей бойлы ер Есім,
Есігіңе келіп тұр,
Шашқалы тұр қаныңды,
Кешікпей содан қатарсың!
Жыр желісінде Есім хан шошып оянған Тұрсын ханның басын алады.
Есім ханның қайтыс болған жылы туралы деректер
Махмұд ибн Уәли дерегі
«Бахр әл-асрар» авторы Махмұд ибн Уәлидің айтуынша, Есім хан 1628 жылы қайтыс болған.
Энциклопедиялық мәлімет
«Қазақ совет энциклопедиясында» Есім ханның қайтыс болған жылы ретінде 1645 жыл көрсетіледі.