Махамбет мұралары
«Қарадан бір-ақ тусайшы, Артымыздан біздердің Ақырып теңдік сұрарға» (Махамбет)
Тарих толқынында туған тұлға
Қай елде, қай халықта да дара тұлғалар тарих ағымының аса бір күрделі, халық тағдырының алмағайып шағында дүниеге келетіні белгілі. Қолбасшы батыр, қаһарман ақын Махамбет Өтемісұлы осындай кезеңде танылды: патша отаршылдығы мен хан өкіметінің езгісі мен қысымына қарсы 1836–1837 жылдардағы Ішкі Орда шаруалары көтерілісі.
Махамбет — сол қозғалыстың ұйымдастырушыларының бірі, жалынды үгітшісі, жауынгер жыршысы. Ел жадында Исатай–Махамбет көтерілісі деген атпен қалған бұл оқиға халқымыздың көпғасырлық тарихындағы ең жарқын беттердің қатарында. Көтеріліс еңбекші халық мүддесін көздеген таптық сипатының айқындығымен өзгеше көрінді.
Көтерілістің себептері: жерден қысып, салықпен титықтату
Негізгі алғышарттар
- XIX ғасырдың 30-жылдарында Ресей империясының отаршылдық қысымы күшейіп, қазақ даласы жан-жақтан әскери қамалдармен қоршалды.
- Ел басқаруға енгізілген қатал тәртіптер еңбекші бұқараны аяусыз қанауға жол ашты.
- Хан-төрелер шаруаны қорғай алмады; қайта отаршылдармен ымыраласып, халықты бірге талады.
Қазақстанның күнбатыс шегінде құрылған Ішкі Орданың ханы Жәңгір Бөкейұлы еуропаша білім алған, көзі ашық адам болғанымен, ел басқаруда бұрынғы хандық дәстүрдің шеңберінен аса алмады. Ол ең алдымен шаруаны жерден қысудан бастады: Нарынның шұрайлы жерлерін өзіне алып, туысқан төрелер мен қайын жұртына бөліп берді. Жайлау мен қыстаусыз қалған малшы елдің тіршілігі күрт тарылды.
Халықтың еңсесін түсірген алым-салық
Бұрын көбіне түтін салығымен шектелген жұрт енді жыл сайын хан зекеті, хан соғымы, «ақ киіз–қара киіз» секілді алымдарды төлеуге мәжбүр болды. Зекет, соғым жинау кезінде төре-төлеңгіттердің қиянаты шектен асып, «малда иелік, баста ерік» қалмады. Ханға шағым айтқандар әділдік таппады.
Беделі бар, әділдігімен танылған Исатай Тайманұлы секілді адамдардың сөзі де өтпей қалды. «Малым — жанымның садақасы, жаным — арымның садақасы» дейтін халықтың мұндай қорлыққа үнсіз көне беруі мүмкін емес еді.
1836–1837: көтерілістің өрлеуі мен қанды тоқтауы
1836 жылдың көктемінде әуелі Атырауды қыстаған беріш ауылдары, соңынан күллі Нарынның, он екі ата Байұлының шаруалары атқа қонып, аламан құрып, дүр көтерілді. Көтерілістің қалай тұтанып, қауға тиген өрттей жайылғаны да, ақыры қанға боялып басылғаны да халық жадында.
Кек пен әділет іздеу
Сарбаздар хан-төрелердің, байлар мен билердің ауылдарын шауып, малдарын айдап әкетті. Қарауылқожа, Шыман төре, Балқы би секілді жауыздардың шаңырағын ортасына түсіріп, жәбір көрген жұрттың кегін қайтарды, кеткен мал-мүлкін алдырды.
Шарықтау шегі
Көтерілістің кемеліне келген шағы — 1837 жылғы қазан айының соңында екі мың қолмен Хан Ордасын қамау. Дәл осы жерде Исатай Махамбет жырлағандай «құрулы жатқан жебеге» шалынды.
Исатай әлі де болса ханмен келісімге келуді ойлады: Қарауылқожаны орнынан түсіріп, хан әділ тәртіп орнатады деген сенім болды. Бірақ бұл сенім ақталмады. Тарихи-объективтік тұрғыдан алғанда, оның орындалуы да мүмкін емес еді.
Тастөбе мен Ақбұлақ
Араға бір-екі апта салып Тастөбедегі ұрыста артиллерия қолданған патша әскері көтерілісшілерді қырғынға ұшыратты. Исатай мен Махамбет қырық шақты серігімен Жайықтың бергі бетіне өтуге мәжбүр болды. Келесі жылы жазда Ақбұлақ бойындағы шайқаста Исатай Тайманұлы қаза тапты.
Сегіз жыл өткенде Махамбет Өтемісұлы да Баймағанбет сұлтанның жалдамалыларының қолынан қапыда мерт болды. Дегенмен көтеріліс халықтың даналығы мен қуатының айғағы ретінде қалды: аз уақыт болса да ел еркіндіктің, теңдіктің дәмін татып, рухы бір көтерілді.
Махамбеттің қалыптасуы: білім, орта, мінез
Махамбет Өтемісұлы 1803 жылы дүниеге келген. Әкесі Өтеміс Құлманиязұлы дәулетті адам болған. Ақынның өз өлеңіндегі «Ерте көшіп, кеш қонған біз санаулы сәнді орданың бірі едік» деуі — оның ауылының Ішкі Ордадағы беделді ауылдардың қатарында болғанын аңғартады.
Ерекше сауат
Ел аңыздары Махамбеттің жастайынан палуан, мергендігімен, төкпе ақындығымен танылғанын айтады. Ол мұсылманша да, орысша да хат таныған. Қазақ даласында жаппай сауатсыздық жайлаған кезеңде екі тілге бірдей жүйрік болу — сирек құбылыс. Бұл оның дүниетанымын кеңейтіп, әлеуметтік теңсіздік пен зорлыққа қарсы ішкі қарсылықтың оянуына ықпал етті.
Махамбеттің жастық шағы өткен өңір — Еділ мен Жайық арасы. Бұл аймақ — Қамбар, Тарғын секілді батырлар жыры туған, Сыпыра жырау, Асанқайғы, Қазтуған, Шәлгез, Жиембет, Доспамбет секілді сөз ұсталарының дәстүрі үзілмеген кеңістік. Махамбеттің қуатты өнері осындай ортада қанаттанды.
Тұтқын, сергелдең, және отты сөз
Ақын өмірінің бастапқы кезеңіне қатысты дерек аз. Бірақ 1829 жылы Жайықтан жасырын өтерде ұсталып, Калмыков қамалында бір жылдан астам тұтқында отырғаны белгілі. 1830 жылдың күзінде, елге оба тараған тұста қашып шығады. Кейін табылған жолдары сол кезеңнің зары мен шерін аңғартады:
Кеше біз зынданда жатып құбылдық, Қамалған көп дұшпанға қор болдық. Терезеден телміріп, Ағайын мен туғанды Бір көруге зар болдық.
Көтеріліске дейінгі өмірінен мәлім жайттың бірі — Махамбеттің Манан ауылы деген бай жерден ерегісіп қыз алуы. Әйелінің аты Ұлтуған, одан Махмұд атты баласы болған.
Ең асқақ кезең
Махамбетті «Махамбет» еткен — 1836 жылдың аласапыран көктемінен 1837 жылдың қаһарлы қысына дейінгі көтеріліс айлары, әрі одан кейінгі сергелдең сегіз жыл. Ол Қиялы мола, Теректіқұм, Тастөбе айқастарында алғы шепте жүріп, жеке басының ерлігін көрсетті: бірде он шақты атты казак қоршауынан найзамен қақпайлап сытылып шыққан.
Көтерілістің ақындық шежіресі
Жәңгір хан мен оның сыбайластарына, әсіресе Қарауылқожа Бабажановқа қарсы Исатай мен Махамбет бастаған ел өкілдері патша өкіметіне әлденеше рет арыз түсіргені белгілі. Олардың көбі Махамбет пен Исатайдың ұлы Жақияның қолымен жазылған. Алайда шағымдардың ешқайсысы әділ қаралмады.
Дәл соққан айып
Махамбет елдің ыза-кегін аз-ақ сөзге сыйғыза білді: «Хан емессің — қасқырсың… хан емессің — ылаңсың!» Бұл жолдар Жәңгірдің момын елді талаған жыртқыштығын, іріткі салғыш мінезін бетіне басты.
Ымырасыз ұстаным
Ақын ата жаумен мәмлеге келеді деп түсінбеді. Кейін Баймағанбет алдында: «Ата дұшпан сен едің, ата жауың мен едім» деуі — сол ұстанымның ашық айғағы. Бұл сөздер Исатай туының астында ұранға айналды.
«Толарсақтан саз кешіп…» секілді жолдар көтеріліс рухын, соғыс қаталдығын, қайыспас ердің бейнесін сомдайды. «Соғыс» толғауында ақын 1837 жылғы 15 қарашадағы Тастөбе шайқасының зұлматын суреттейді — бұл көтерілістің қанды белесі еді. Исатайды жоқтаған «Мұнар күн» сияқты жырлар да осы тұста туды.
Соңғы жылдар: қудалау, үміт, қасірет
1841 жылы көктемде патша өкіметі Махамбетті Атырау маңындағы ауылдардың бірінде ұстап, Текеге (қазіргі Оралға), одан Орынборға айдайды. Әскери сотқа беріліп, өлім жазасына кесілуге шақ қалған жерінен орыс офицерлері арасындағы достарының көмегімен аман қалады.
Білімге ашық көңіл
Сүргінді шақта да ақынның білімге ұмтылысы суымады. Өз ұлы Нұрсұлтанды орысша оқыту ниетімен Орынборға өз еркімен барып, көз ашық, елге пайдалы азамат тәрбиелеуді көздеді. Бірақ патша өкіметі көтеріліс бастаған батыр ақынның баласын оқуға қабылдамады. Керісінше, Махамбеттің үстінен түскен шағымдарды қозғап, қудалауды үдете түсті.
Ақыры 1846 жылғы қарашада Қарой құдығының басында Баймағанбет сұлтанның жалдамалылары ақынды өлтірді. Бұдан аз-ақ бұрын Баймағанбет Айшуақұлының ордасында Махамбетпен соңғы рет бетпе-бет келіп, ақынның отты сөзін тыңдады. Сол жерде айтылған «Мен — мен едім, мен едім» толғауы — ердің ары мен рухын асқақтатқан айтулы мұра.
Мұраның мәні: сөздің оты сөнбейді
Махамбет халық көңілінің тұнығындағы ең асылын — еркіндік пен теңдікті, әділ тұрмысты аңсаған арманды жырлады. Оның қызыл оттай қызулы, қылыштай өткір, селдей серпінді сөздері қалың елдің жүрегіне жігер құйды. Махамбет жырларын оқыған жан Исатай сарбаздарының сапында тұрғандай, жеңістің қуанышын да, жеңілістің күйігін де қатар кешкендей әсер алады.
Басылымдар мен мәтін тағдыры
Махамбет өлеңдері 1974 жылы «Ереулі атқа ер салмай» атауымен қайта басылды. Онда 1962 жылғы (Х. Жұмалиев редакциялаған) басылым негізге алынып, кейінгі зерттеулерге сүйенген бірқатар мәтіндік түзетулер енгізілді. «Жыр — семсер» кітабында өлеңдер 1974 жылғы нұсқа бойынша берілгені айтылады; бұл жинақ ақынның туғанына 175 жыл толуына орай шыққан.
Бүгінгі міндет: тарихи мұраны іздестіруді күшейту
Ақын мұраларын зерттеуші И. Кенжеалиевтің айтуынша, әлі де жанашыр қауымның қамқорлығын қажет ететін бір мәселе бар: Махамбеттің тарихи мұрасын іздестіру жұмысының жеткіліксіздігі. Ғылыми, әдеби, тарихи орта ақынның қоғамдық-саяси қызметі туралы деректерді, шығармалары мен сазгерлік мұрасын жинақтап, жүйелі түрде жариялауда мардымды нәтижеге әлі толық қол жеткізе алмай келеді.
Нақты бағыттар
- Архив деректерін жүйелі қарап, Махамбеттің жүрген жолдарын, тұрған орындарын картаға түсіру.
- Жастарды тарихи-әдеби экспедицияға тартып, «Еділ үшін егестік…, Қиғаш үшін қандастық…» секілді жолдардың географиялық-тарихи контекстін нақтылау.
- «Күйген», «Қарақамыс» секілді жер атаулары бойынша табиғат, қоныс, шаруашылық, бүгінгі жағдай туралы көпсалалы дерек жинау.
- Ел ішіндегі қариялардан дерек алу мәдениетін күшейтіп, айтылған мәліметтерді байыппен тексеріп, салыстырып отыру.
Ел ішінен дерек жинаудың қиын екені де жасырын емес: өткен дәуірдің үрейі, әрі кейбір материалдың үстірт жазылуы қариялардың сақтығын күшейткен. Сондықтан мұндай жұмыс ілтипатпен, дәлдікпен, жауапкершілікпен жүргізілуі тиіс. Тарихи оқиғаларда шындық біреу — соны табу, негіздеу, келесі ұрпаққа таза жеткізу ортақ міндет.
Әлі толық емес дүние
Кей дереккөздерде Махамбет өлеңдері түгел қамтылмай, кей шумақтар ұмыт қалғаны, орындары ауысқаны, тақырыптары өзгергені жөнінде пікірлер айтылады. Бұл да мұраны жинақтау мен текстологиялық жұмыстың әлі де жүйелене түсуі қажет екенін көрсетеді.