Қазақша рефераттар

Қасқыр біздің қасымыз, бүгін жейтін асымыз

Айлакер Түлкі және ашкөз Арыстан

Бір күні Арыстан ұйқыдан жаңа оянып, есінеп отырғанда, қасына тарпа бас салып Түлкі жетіп келеді. Ол сыпайы амандасып, әдейі іздеп келгенін айтады. Арыстан мән-жайды сұрағанда, Түлкі көз алдырған байлықтай етіп бір әңгімені бастайды: қарлы таудың ар жағында балбырап тұрған бау, ал бергі бетте көкорай шалғын сай бар екен. Сол сайдың бойында сансыз көп қой жайылып жүр дейді.

Түлкінің уәдесі қарапайым: «Қасыңызға біраз нөкер ертіп барсаңыз, шылқа майға бір кенелер едік». Аш отырған Арыстан бұған бірден иланады.

Жорыққа шыққан серіктер

Арыстан жолға кімдерді ерту керегін сұрағанда, Түлкі өз есебін алдын ала дайындап қойғандай сөйлейді: жүректіден — Жолбарыс, білектіден — Аю, қарулыдан — Қасқыр. Одан бөлек, «батырдың ортасында бір қорқақ та керек» деп, Қоянды да ертуді ұсынады.

  • Арыстан

    Күштің иесі, бірақ ашкөздікке тез беріледі.

  • Жолбарыс

    Айбатты, алайда өзіне төнген айланы сезбейді.

  • Аю

    Білекті, бірақ күш — әрқашан қорған емес.

  • Қасқыр

    Қарулы, бірақ кезек келгенде аяусыз құрбан болады.

  • Түлкі

    Сөзге жүйрік, билік пен аштықты өз пайдасына бұрады.

  • Қоян

    Ең әлсізі; «керек адам» деген желеумен алданады.

Сөйтіп, алтауы жолға шығады. Кешке қарай орманның ашықтау бір алаңқайына жетіп, түнемек болады. Дәл сол сәтте Арыстан қанталаған көзін серіктеріне кезек тоқтатып: «Қарнымыз ашты. Не жейміз?» — деп ақырады.

Түлкінің «тәртібі»: бірін-бірі жегізу

Бірінші түн: Қоян құрбан болады

Түлкі Арыстанның алдына келіп, қол қусырып, мақтауды қатар тізеді: «Арыстан — біздің ағамыз… Аю — біздің жолым би… Қасқыр — біздің қабан би… Түлкі — біздің түмен би…» Сосын ең соңында ғана суық үкімін айтады: «Қоян — біздің қойымыз, қойымызды сойыңыз!»

Аштан көзі қарайған аңдар қоянды тарпа бас салып, сол түні бөліп жеп, «барымен базар» деп жатады.

Екінші түн: Аюға кезек келеді

Ертеңіне күні бойы жүріп, қонаға бір сайдың басына тоқтағанда, Арыстан тағы да сол сұрағын қояды. Түлкі бұл жолы да бірдей өрнекпен сөйлеп, соңында: «Аю — біздің қоңыр қой, қоңыр қойды жық та сой!» — дейді.

Түлкінің сөзін ести сала, Жолбарыс Аюды алып ұрып, жәукемдей бастайды. Төртеуі Аюдың етіне тойып, таң атқанша ұйықтайды.

Үшінші түн: Қасқыр «асқа» айналады

Кешке қарай өзен жағасына келіп тоқтағанда, Арыстан әдеттегі әніне басады. Түлкі тағы да мақтауын үйіп, ақыры: «Қасқыр — біздің қасымыз, бүгін жейтін асымыз!» — деп кесіп айтады.

Сөз аяқталысымен-ақ, Жолбарыс Қасқырды жарып салады. Таңертең қалғандары жолға қайта түседі.

Төртінші түн: Жолбарыс та құтыла алмайды

Күні бойы жүріп, кешке қарай бір таудың етегіне жетеді. Үшеуі әр жерде шоқиып отырады. Дәндеген Арыстан тағы да: «Не жейміз?» — деп сұрайды.

Түлкі Арыстанның ар жағына шығып, қол қусырып тұрып: «Арыстан — біздің ағамыз… Түлкі — біздің түмен би…» дейді де, «Жолбарыс — бізге жол азық, бүгінгі таңға мол азық» — деп түйіндейді. Сол сәтте Арыстан Жолбарысты бас салады. Жолбарыс тыпырлауын қойған кезде, Түлкі де келіп, терісін сыпырысуға кіріседі. Екеуі жеп болып, ұйықтайды.

Соңғы айла: қойға жеткізгендей болып, ажалға итеру

Таңертең екі «дос» арып-ашып, таудың басына өрмелеп шығады. Арыстан солықтап тұрғанда, Түлкі бір биік шыңның ұшар басына барып: «Арыстан аға, тезірек бері келіңіз» — деп шақырады.

Түлкі төменде қаптаған қой жайылып жүргенін айтады. Ентігіп жеткен Арыстанға: «Жап-жақын тұр, әнекей! Секірейік, әуп!» — дейді. Арыстан шыңнан секіріп кетіп, тастан-тасқа соғылып, қызыл жоса қан болып мертігеді.

Мұны көрген Түлкі екіжүзді күй танытып: «Дос едік қой, өлімтігіңді қарға-құзғынға жем қылмайын» — дейді де, арыстанның терісін сыпыра бастайды.

Түйін

Бұл хикая айлакердің сөзі — ашкөздің әлсіз жері екенін еске салады: күш пен мәртебе аштыққа жеңілсе, тәртіп те, достық та, әділдік те бір-ақ сәтте құрбан болады.