Бабажанов - ғылыми еңбектері үшін ресми марапатталған тұңғыш қазақ
Мұхамбет-Салық Бабажанов: ғалым, публицист, қоғам қайраткері
Мұхамбет-Салық Бабажанов (1832, Бөкей Ордасы — 1871, сонда) — этнограф, ағартушы, қоғам қайраткері. Ол қазақтың салт-дәстүрі, шаруашылығы, діни нанымы, аңшылық кәсібі туралы еңбектер жариялап, халық мұрасын жинап-зерттеуге және ғылыми ортаға танытуға елеулі үлес қосты.
Рөлі
Этнограф, публицист
Мекені
Бөкей Ордасы
Тарихи ауқымы
ХІХ ғасыр
Мәртебесі
Ресми марапат алған тұңғыш қазақ ғалымы
Білім жолы және қызмет баспалдақтары
Бабажанов Ордадағы орыс-қазақ мектебінде бастауыш білім алып (1841–1845), кейін Орынбордағы Неплюев кадет корпусындағы Азия бөлімін тәмамдады (1851).
1852–1855 жылдары Орынбор шекаралық комиссиясы кеңсесінде қызмет етті. Алайда 1855 жылы Ішкі Орда қазақтарының толқуына қатысы бар деген желеумен қызметінен босатылып, екі ай абақтыда отырды.
1855–1861 жылдары Ішкі Орданы басқару жөніндегі Уақытша кеңесте кеңесші болды. 1862 жылы қызметтен кетіп, 1866 жылға дейін мал шаруашылығымен айналысты. 1866–1871 жылдары Ішкі Орданың Қамыс-Самар бөлімшесінің басшысы қызметін атқарды.
Негізгі деректер (қысқаша)
- 1841–1845: Ордадағы орыс-қазақ мектебі
- 1851: Неплюев кадет корпусы (Азия бөлімі)
- 1852–1855: Орынбор шекаралық комиссиясы
- 1855: қуғын, абақты (2 ай)
- 1855–1861: Уақытша кеңес кеңесшісі
- 1866–1871: Қамыс-Самар бөлімшесінің басшысы
Ғылыми еңбегі: этнографиядан публицистикаға дейін
Бабажанов қазақ қоғамының тіршілік салтына қатысты деректерді жүйелі түрде жазып қалдырды: салт-дәстүр, шаруашылық, діни наным, аңшылық, топонимика, жер жағдайы, тарихи аңыздар мен ауыз әдебиеті үлгілері.
Ол Ресейдің музейлері мен ғылыми мекемелеріне қазақ тарихы мен тұрмысына қатысты археологиялық және этнографиялық жәдігерлер жіберіп отырды. Ғылым мен қоғамдағы бұл белсенділік оның атының кеңірек танылуына жол ашты.
Жариялаған тақырыптары
- Қымыз мәдениеті және тұрмыстық тәжірибе
- Ішкі Орда жылқылары, жылқы бағу
- Нарын құмы туралы мәліметтер
- Ішкі Бөкей ордасындағы аңшылық
- Қазақ-казак қатынастары жөніндегі талдаулар
Баспасөз кеңістігі
1854 жылдан бастап Санкт-Петербург, Орынбор және Астрахань өңірінде шығатын басылымдарды тұрақты оқып, мақалаларын жариялады. Оның жазбалары қоғамдағы теңсіздік, әкімшілік озбырлық, заң мен сот жүйесіндегі олқылықтар туралы ашық пікір айтуымен ерекшеленді.
Ғылыми ортадағы мойындалуы
1861 жылы ол Орыс географиялық қоғамының мүшелігіне сайланды. Этнография бөлімінің жұмысына қосқан үлесі үшін 1862 жылы қоғамның күміс медалімен марапатталды. Бұл — ғылыми еңбегі үшін ресми марапат алған тұңғыш қазақ ретінде тарихта қалуына негіз болған оқиға.
Оның еңбегі жайында Ш. Уәлиханов, П. П. Семенов-Тянь-Шанский, В. В. Григорьев, П. И. Небольсин, А. Харузин және өзге зерттеушілер пікір білдірген. В. Григорьев Бабажановты «аса қабілетті және тамаша білімді адам» деп жоғары бағалағаны айтылады.
Ерекше дерек
Нарын құмынан табылған әйел мүсініндегі балбал тасқа қатысты мәліметтері оның ғылыми беделін күшейтіп, марапатқа ие болуына ықпал еткен деректердің бірі ретінде аталады.
Қоғамдық ұстанымы: әділдік пен теңдік үшін күрес
Бабажанов Ресей империясының қазақ даласын отарлау саясатына наразылық білдірген мақалалар да жазды. Ол халықтың мұң-мұқтажын жеткізіп, жәбірленушілердің арыз-шағымын рәсімдеуге жәрдемдесті. Бұл ұстанымы патша әкімшілігінің көңілінен шықпай, өзіне қысымның күшеюіне алып келген.
1860 жылы қазақ депутациясының құрамында Санкт-Петербургке барып, Орынбор генерал-губернаторы В. А. Перовский үстінен патшаға шағым түсіргені айтылады. Бұл сапар барысында ол ғылыми орта өкілдерімен жүздесіп, мәдени мекемелерді аралаған: Эрмитаж, мұражайлар, көркемсурет академиясы, Пулков обсерваториясы және басқа орындар.
Пікірталас пен қалам қуаты
П. Небольсин қазақ депутациясы туралы «Путешествующие киргизы» мақаласын жазғанда, оған қарсы бағыттағы «Киргизомания» мәтіні жарияланып, қазақтарға тіл тигізетін тұстар болғаны айтылады. Осыған жауап ретінде Бабажанов қарсы мақала жазып, шовинистік пайымдарды дәлелмен жоққа шығарып, қарсы уәж айтқан.
Қорытынды
Мұхамбет-Салық Бабажанов — туған халқының ар-абыройы, теңдігі мен білім-ғылым жолындағы жауапкершілікті қатар көтерген тұлға. Оның этнографиялық дәлдігі, публицистикалық батылдығы және ғылыми ортаға қазақ болмысын дәйекті таныстыруы ХІХ ғасырдағы қазақ зиялылары тарихындағы айрықша құбылыс ретінде бағаланады.
Мұра
Этнография, тарих, фольклор
Әдіс
Дерек жинау, салыстыру, дәлелмен жазу
Ұстаным
Әділдік, теңдік, ағартушылық
Ескертпе: мәтіндегі кей деректер (әсіресе туған жылға қатысты) әртүрлі нұсқада беріледі; бұл жазбада бастапқы деректегі мәліметтер сақталып, стильдік-тілдік тұрғыда өңделді.