Домбыра - қазақтың халық аспабы
Домбыра: қазақтың рухы мен үні
Домбыра — қазақ халқының ең кең тараған екі ішекті, көп пернелі музыкалық аспабы. Ол қазақ өмірінде айрықша орын алады: үні де, мінезі де бөлек, халықтың дүниетанымымен біте қайнасып кеткен киелі мұра.
Қызметі
Жеке әнді сүйемелдеу, күй орындау, халықтық-фольклорлық музыка, классикалық шығармаларды орындау.
Мәртебесі
Домбыра — халық аспабы. Дәстүрлі ортада әр шаңырақта болуы қажет, әрі қадірлі қазына саналған.
Тарихы: ғасырлар тереңінен
Домбыраның шығу тарихы ғасырлар қойнауына кетеді. Ежелгі Хорезм қаласының қазбаларынан археологтар екі ішекті аспапта ойнап отырған музыканттардың терракоталық бейнелерін тапқан. Зерттеушілер бұл бейнелерді екі мың жыл бұрын өмір сүрген көшпелі сақ тайпаларының музыкалық мәдениетімен байланыстырады.
Ежелгі екі ішекті аспаптардың қазақ домбырасымен ұқсастығы көп: пішіні, құрылымдық қағидасы және дыбыс табиғаты. Сондықтан археологиялық деректер домбыраның өте ертеден бар екенін айғақтайды.
Эпостан күйге дейін
Алғашында домбыра эпикалық дәстүр аясында жыр, толғау, терме секілді жанрларды сүйемелдеуге қызмет етті. Кейін ол аспаптық шығарма — күй жанрының қалыптасуына тікелей ықпал жасап, орындаушылық мектептердің дамуына жол ашты.
Домбыраның түрлері және орындау дәстүрі
Домбыраның кең тараған екі түрі бар: батыстық және шығыстық. Бұл айырмашылық ең алдымен орындау дәстүрінің өзгешелігінен көрінеді.
Батыстық домбыра
Төкпе күйлердің жылдам, виртуозды табиғаты сол қолдың мойын бойымен еркін жылжуын талап етеді. Сондықтан батыстық домбыраның мойны көбіне жіңішке әрі ұзындау келеді.
Шығыстық домбыра
Шертпе дәстүрінде басқа техникалық амалдар басым. Мұнда батыстағыдай мойын бойымен жедел сырғу тәсілі жиі қолданылмайды, сондықтан шығыстық домбыраның мойны көбіне жуан әрі қысқарақ болып келеді.
Дыбысқа әсер ететін факторлар
Көлемі мен қалыбы: аспаптың шанағы үлкейген сайын дыбыстың қуаты мен толымдығы арта түседі.
Оң қол техникасы: төкпе күйлерде дыбыс білезікті серпе қағып, екі ішекті қатар қағыс арқылы алынса, шертпе күйлерде дыбыс саусақпен жеке шерту арқылы нәзік өріледі.
Осы ерекшеліктер домбыра мен күйші арасындағы байланысты күшейтеді: орындау мәнері аспаптың құрылымымен үндесіп, әр мектептің өзіндік үнін қалыптастырады.
Екі ішекпен шектелмейтін әлем
Домбыра көбіне екі ішекті аспап ретінде танылғанымен, қазақ дәстүрінде үш ішекті домбыра да кездеседі. Қалай болғанда да, домбыра — қазақтың болмысын танытатын ең айқын нышандардың бірі.
Домбыра туралы сөз
«Қолдан жасалған екі ішекті домбырадан мұндай нәзік, мұндай әсем дыбыстар шығады дегенге мен еш уақытта сенбеген болар едім! Егер де мына қарапайым, жүрекке жететін әнді өз құлағыммен естімеген болсам, оның ызыңдаған жаратылыс үнімен ұласатын күшіне де сенбес едім!»
«Біздің қазақ — әнқұмар халық. Біреу қолына домбыра ұстап ән сала бастаса, ойдағы-қырдағысы жиналып, сегіздегі бала да, сексендегі шал да қалмай қоршап, айтып-айтысып, жанын жадыратады. Бара-бара не болса да сол әндегі рух сүйегіне сіңеді, құлағында қалады.»
Қазіргі тыныс: «Домбыра пати»
Сұлтанмахмұт суреттеген әнге ұйитын мінез бүгін де бар. Соның бір дәлелі — соңғы жылдары көпшілік арасында танымал болған «Домбыра пати» шарасы.
Қозғалыстың мәні
«Домбыра пати» — өнерлі жастардың домбырамен ән айтып, күй шертіп, жиналған көпшілікке ашық форматта өнер көрсететін қозғалысы. Қазақтың қара өлеңін, ән-күйін сағынған жұртшылық үшін бұл — еркін әрі қолжетімді орта.
- Әдетте ашық аспан астында өтеді (ауа райы қолайлы болса).
- Белгіленген күндері ұдайы ұйымдастырылып тұрады.
- Басты мақсаты — домбыраны, ұлттық өнерді насихаттау және ұмытыла бастаған игі дәстүрді қайта жаңғырту.
Қайдан басталды?
Бұл бастама 2012 жылдың жазында Астанада бір топ өнерлі әрі белсенді блогер жастардың ұйытқы болуымен бастау алды. Кейіннен еліміздің әр қаласындағы жастар қолдап, бүгінге дейін тұрақты түрде жалғасып келеді.
Нәтиже
«Домбыра пати» флеш-моб форматындағы қозғалыс ретінде домбыраны жалпы халықтық саз құралы дәрежесінде танытып, ұлттық музыканы және ұмыт қалған игі дәстүрлерді қайтадан күн тәртібіне шығаруға ықпал етті. Ең бастысы — ортақ ән мен күй арқылы қазақылықты насихаттайтын тірі кеңістік қалыптастырды.