Қазақша рефераттар

Өскемен қаласы

Өскемен қаласы: құрылу тарихы

Өскемен қаласы 1720 жылы І Петр патшалық құрған кезеңде қамал-бекініс ретінде салынды. 1868 жылы Өскеменге ресми түрде қала мәртебесі берілді. Осыдан кейін сауда қарқын алып, ауыл шаруашылығы өнімдерін өңдейтін өндірістер дамыды, айлақ (пристань) құрылысы басталды. Кейін жеңіл өнеркәсіп пен теміржол инфрақұрылымы қалыптасты. Ұлы Отан соғысы жылдарында (1941–1945) ауыр өнеркәсіп айрықша күшейді.

География

Қала Қазақстанның шығыс бөлігінде, Ертіс пен Үлбі өзендерінің түйіскен сағасында орналасқан. Аумағы — 54,4 мың гектар.

Климат

Табиғаты шұғыл континенттік: қысы суық, жазы ыстық әрі құрғақ.

Халық

Қала халқы — 320,2 мың адам. Қазіргі таңда 76,8 мың зейнеткер бар (жалпы санының 23,9%), оның ішінде 2476 адам — Ұлы Отан соғысының қатысушылары.

Қазіргі Өскемен: экономика және инфрақұрылым

Өскемен — Қазақстандағы түсті металлургияның жетекші орталықтарының бірі. Аймақ экономикасында түсті металдар өндірісі мен машина жасау салалары басым.

Шаруашылық құрылымы

  • 6072 шаруашылық субъектісі тіркелген
  • 143 акционерлік қоғам
  • 2335 жауапкершілігі шектеулі серіктестік
  • 48 шаруа қожалығы
  • 1333 сауда кәсіпорны

Жұмыспен қамту

Ірі және орта кәсіпорындар мен ұйымдарда 78,7 мың адам еңбек етеді. Соның ішінде:

  • 31,4 мың — өндіріс саласында
  • 5,8 мың — құрылыста
  • 16,1 мың — білім және денсаулық сақтау саласында
  • 9,7 мың — саудада
  • 10,3 мың — көлік және байланыс саласында
  • 17,7 мың — шағын және орта бизнеске тартылған

Көлік және байланыс

Шығыс Қазақстан облысындағы байланыс автомобиль, теміржол, өзен және әуе қатынасы арқылы жүзеге асырылады. Көлік желісінің негізі — автомобиль жолдары.

Білім және мәдениет

  • 63 мектеп (52 мемлекеттік, 11 жеке), 47,1 мың оқушы
  • 14 жоғары оқу орны, 17,1 мың студент
  • 11 орта оқу орны, 6,3 мың студент
  • 7 кәсіби-техникалық мектеп, 3,4 мың оқушы
  • 26 мектепке дейінгі мекеме
  • 29 мәдениет мекемесі

Қонақжай инфрақұрылым

Қала аумағында 10 қонақүй (жалпы 631 орын) жұмыс істейді.

Қалалық басқару

Өскемен — тәуелсіз Қазақстанның көрікті қалаларының бірі. Мемлекеттік билік ҚР Конституциясына сәйкес заң шығарушы, атқарушы және сот билігі қағидаттарына негізделеді. Қаладағы өкілді орган — Мәслихат (25 депутат). Сот билігін Өскемен қалалық соты және арбитраж соты жүзеге асырады.

Оқиғалар хроникасы

Өскемен бекінісінің салынуы туралы жазбаша деректерді боярин Федор Байков қалдырған. Төменде қаланың қалыптасуы мен дамуына қатысты негізгі кезеңдер ықшамдалып берілді.

XVIII–XIX ғасырлар: бастау және қала мәртебесі

  • 1714 — Сібір губернаторы М. Гагарин І Петрге Иркеть өзені маңында «алтын құмдар» барын хабарлайды.
  • 1715, шілде — И. Бухгольц отряды Ертіс бойымен жүзіп, Ямышев бекінісін салады.
  • 1719 — І Петр Яркенд алтынын іздеу және Матвей Гагариннің озбырлығын әшкерелеу үшін жаңа отряд жібереді.
  • 1720, мамыр — И. М. Лихарев экспедициясы Үлбінің Ертіске құяр сағасында Өскемен бекінісінің негізін қалайды.
  • 1868 — Өскеменге қала мәртебесі беріледі.
  • 1882–1885 — Покров шіркеуі салынады.
  • 1902 — Мариин әйелдер училищесі тұрғызылады.

XX ғасыр: индустрия, мәдениет, байланыс

  • 1912 — «Эхо» синематографы ашылды (кейін «Октябрь» кинотеатры аталды).
  • 1917–1918 — большевиктік ұйымдар құрылып, 1918 жылғы 14 наурызда билік совдеп қолына көшті.
  • 1924 — қалалық комиссариат пен қалалық кеңес арасында алғашқы телефон желісі тартылды.
  • 1931 — Рубцовка–Риддер теміржолының құрылысы басталды; 1938 жылы магистральдармен байланыстырды.
  • 1939 — Өскемен Шығыс Қазақстан облысының орталығы болды; су электр станциясы (ГЭС) құрылысы басталды.
  • 1942 — мыс электролит зауытының құрылысы басталды; 1947 жылы алғашқы өнім берді.
  • 1952, 20 желтоқсан — ГЭС алғашқы өндірістік ток қуатын берді.
  • 1958 — телеорталық тұңғыш хабар таратты; құрылыс-жол институты ашылды; алаңда В. И. Ленин ескерткіші орнатылды.
  • 1962 — Орталық мәдениет үйі ашылды; титан-магний комбинаты алғашқы өнімін берді.
  • 1970 — Ертіс арқылы өтетін көпір пайдалануға берілді; «Өскемен» қонақүйі ашылды.
  • 1975 — Ертіс жағалауында Ұлы Отан соғысында қаза тапқандарға арналған ескерткіш қойылды.

Тәуелсіздік кезеңіне жақын уақыт: жаңа белестер

  • 1990 — Зайсан ауданында 9 баллдық жер сілкінісі тіркелді; Үлбі металлургия зауытының бериллий өндірісінде жарылыс болды.
  • 1992 — қалпына келтірілген Троицк храмына «Христос Вседержитель» иконасы қайтарылды.
  • 1994 — Шығыс гуманитарлық институтының негізі қаланды (қаладағы алғашқы жекеменшік ЖОО ретінде аталады).
  • 1996 — Троицк храмы 70 жылдан кейін қайта қызметін бастады.
  • 1997 — Шығыс Қазақстан және Семей облыстары біріктірілді; Краснооктябрьск көшесіне Мұхтар Әуезов есімі беріліп, кейін М. Әуезов даңғылы аталды.
  • 1998, 25 қазан — Ертіс арқылы өтетін жаңа көпір пайдалануға берілді.

Тарих және адамдар

Өскеменнің дамуына әр кезеңде түрлі сала өкілдері үлес қосты. Төменде қалаға еңбегі сіңген тұлғалар туралы қысқаша мәлімет берілді.

Ефим Павлович Славский

(1898 ж.т.) Бірінші атты әскер армиясының комиссары болған. Мәскеу түсті металдар институтын бітіргеннен кейін Орджоникидзе қаласында «Электроцинк» зауытын басқарды. Машина жасау министрі ретінде Өскеменді дамытуға елеулі үлес қосты.

Александр Константинович Протозанов

(1915 ж.т.) 1969–1984 жылдары Шығыс Қазақстан обкомының бірінші хатшысы болды. Осы кезеңде Жаңа Сограда жылыжай, құс фабрикасы, кинотеатрлар және мәдениет үйлері салынды.

Михаил Иванович Чистяков

(1917 ж.т.) Майдангер, ақын, Қазақстан Жазушылар одағының мүшесі. Ақынның жаңа жинақтары жарық көрген.

Ахат Сәлемхатович Куленов

«УК СЦК» АҚ-ның бұрынғы президенті. Оның бастамасымен комбинатта алтын және күміс өндірісі жолға қойылды. Ертістің сол жағалауында коттедж типтес тұрғын үйлер құрылысын ұйымдастырған (халық арасында «Куленов» немесе «Металлургтер» поселкесі аталады).

А. С. Иванов

(1928 ж.т.) Жазушы. «Повитель», «Тени исчезают в полдень», «Вечный зов» романдарының авторы.

Юрий Васильевич Баталов

Д. Серікбаев атындағы Шығыс Қазақстан техникалық университетінің ректоры. Оның тұсында Өскемен құрылыс-жол институты елдегі ірі оқу орындарының біріне айналды.

Ережеп Әлхайырұлы Мамбетқазиев

(1937 ж.т.) Шығыс Қазақстан мемлекеттік университетінің ректоры. Оның ұйымдастыруымен оқу орны Қазақстанда алғашқылардың бірі болып классикалық университет мәртебесін алды.

Алексей Егорович Плахута

(1936 ж.т.) Ертіс құрылыс басқармасын басқарған. Оның басшылығымен Спорт сарайы, Орталық мәдениет үйі, жағалаулар, мектептер, балабақшалар, училищелер және соғыс құрбандарына арналған ескерткіш бой көтерді.

Мария Ивановна Коротина

(1927 ж.т.) Бас хирург, жедел жәрдем ауруханасы бас дәрігерінің орынбасары. Өмірін денсаулық сақтау ісіне арнаған маман.

Сәулет және қала құрылысы

Қаланың жоспарлануы: алғашқы жобалар

XIX ғасырдың басында Ресей үкіметі оңтүстік Сібір аумағын кеңейтіп, шекаралық әскери қорғаныс шебін күшейтті. 1720 жылдың 12 тамызында әскери отряд Ертіс пен Үлбі өзендерінің түйіскен жеріне келіп, қамал құрылысын бастады. Бұл күн Өскеменнің негізі қаланған күн ретінде аталады.

1845 жылы бұрынғы бекініс аумағын қамтитын қаланы дамытудың негізгі жобасы бекітіліп, құрылыс солтүстік бағытта өрістеді. Шіркеулер, дүкендер мен қоғамдық орындар қалалық орта қалыптастырудың өзегіне айналды.

XIX ғасырдың соңы – XX ғасырдың басы: өсу кезеңі

Қаланың экономикалық өрлеуі XIX ғасырдың аяғы мен XX ғасырдың басында айқын көрінді. 1861–1913 жылдары тұрғындар саны жер аударылғандар есебінен шамамен бес есеге өсті (3334-тен 17980 адамға дейін). Қала негізінен солтүстік-шығыс бағытта дамыды.

1868 жылдан бастап Үлбі өзенінің оң жағалауында, Семейге апаратын жол бойында Заречный хуторы қалыптасты. 1859–1917 жылдары қала аумағы 319 гектарға жетті, ал басқа құрылыс аймағы 316 гектар болды.

Соғыс және соғыстан кейінгі қайта құру

Екінші дүниежүзілік соғыс Өскеменнің дамуына тікелей ықпал етті: қалаға эвакуацияланған кәсіпорындар көшіріліп, жұмысшылар ағыны көбейді. Өзеннің сол жағалауындағы теміржол бойында өндірістік тораптар мен жұмысшылар қоныстары пайда болды.

Соғыстан кейін қала қарқынды өсті. Осыған байланысты өзен жағалауындағы ретсіз құрылысты тәртіпке келтіру қажеттілігі туып, 1949 жылғы бас жоспар қала құрылысын жүйелеуге мүмкіндік берді. Сол кезеңдегі кешенді жобалардың бірі — «Б кварталы»; жобаны ленинградтық сәулетшілер әзірледі. Бұл мектептің қолтаңбасы көшелер мен алаңдардың композициясынан, фасадтардың пластикасынан, саябақтар мен скверлердегі көгалдандыру шешімдерінен байқалады.

1960–1980 жылдар: екінші өрлеу және магистральдар

1960–1980 жылдары қала екінші экономикалық өрлеу кезеңін бастан өткерді: тұрғындар саны 1959 жылғы 150 мыңнан 1980 жылы 280 мыңға дейін өсті. Үлбі ауданының жедел дамуы қаланың екі бөлігін көліктік тұрғыда жақындастыруды талап етті.

Ертіс және Үлбі көпірлерін өзара байланыстыру нәтижесінде жаңа магистраль — Жеңіс даңғылы қалыптасты. Бұл кезеңде тарихи қалыптасқан бөліктер жаңарып, бірқатар нысандар қайта жөнделді немесе жаңа құрылыс үшін көшірілді.

Қазіргі орта: жасыл белдеулер және демалыс аймақтары

Қалада көгалдандыру жұмыстары жүйелі түрде жүргізіледі. Орталықтағы тарихи орындар маңындағы саябақтар мен скверлер, сондай-ақ Ертіс пен Үлбі өзендерінің жасыл алқаптары тұрғындардың демалыс кеңістігіне айналған.

Қала маңының қалыптасуы: Согра, Меновное, Защита және жаңа аудандар

Көне Согра 1745 жылы Колывано–Кузнецк бағыты бойынша бекініс ретінде қаланған. 1765 жылы кеден және сауда орталығы ретінде Меновное ауылы құрылды. 1725 жылы Защита хлебопахотная станицасына казактар қоныстанды; 1745 жылғы өрттен кейін олар Защита хуторына және сол жағалауға көшті.

1901 жылы Ертісте өзен пароходы шаруашылығы ашылып, кемежай өзен және теміржол көлігінің маңызды торабына айналды. XX ғасырдың 40-жылдарынан бастап қала маңында көптеген поселкелер пайда болды, ал ГЭС құрылысы кезінде Аблакетка поселкесі қалыптасты. 50–60 жылдары Жаңа Согра индустриялық тармағы мен жұмысшы аудандары салынды.

80-жылдардың соңында жыл сайын 150–180 мың шаршы метр тұрғын үй пайдалануға беріліп отырды. Берілген мәтінде 1990 жылдан кейінгі бөлім аяқталмағандықтан, бұл кезең туралы дерек осымен шектеледі.