Қазақша рефераттар

Ораз Онбай баласы

Жүсіпбек Аймауытов: өмірі мен қоғамдық қызметі

Жүсіпбек Аймауытов (1889—1931) — қазақтың көрнекті жазушысы, драматург, публицист, қазақ әдебиетін қалыптастырушылардың бірі. Ол Павлодар облысы Баянауыл ауданындағы бұрынғы Қызыл ту (қазіргі Жүсіпбек Аймауытов ауылы) өңірінде дүниеге келген.

Негізгі деректер

Туған жылы
1889
Қайтыс болған жылы
1931
Қызмет салалары
Жазушы, драматург, публицист, ағартушы
Туған жері
Баянауыл, Павлодар облысы

Әкесі Аймауыт тұрмысы жұтаң болғанымен, арғы аталары Дәндебай мен Қуан ел ішінде абыройлы, дәулетті, білікті адамдар болғаны айтылады. Жүсіпбек жастайынан арабша хат танып, сауат ашады. 1907 жылдан бастап Баянауылдағы орысша-қазақша екі кластық мектепте, Керекудегі (Павлодар) қазыналық ауыл шаруашылық мектебінде, кейін Керекудегі екі кластық орыс-қазақ мектебінде жүйелі емес жағдайда оқиды. Бір жағынан бала оқытып, қаражат табады.

Білім жолы

  • Баянауылдағы орысша-қазақша екі кластық мектеп
  • Керекудегі қазыналық ауыл шаруашылық мектебі
  • Керекудегі екі кластық орыс-қазақ мектебі
  • Семейдегі оқытушылар семинариясы (1914—1918)

Қызмет пен қоғамдық жұмыс

  • Ауыл мұғалімі (1911—1914)
  • «Абай» журналын шығаруға қатысу (1918—1919)
  • Коммунистік партия қатарына өту (1919)
  • Қазақ АКСР Халық ағарту комиссарының орынбасары (1920)

Семинарияны бітірген соң, ол Алаш қозғалысының істеріне араласып, Семейде «Абай» журналын шығаруға атсалысады; осы ортада Қ. Сәтбаев, М. Әуезов сынды тұлғалармен танысады. Кейін Алашордадан бөлініп, 1919 жылы Коммунистік партия қатарына өтеді. 1920 жылы Қазақстан Кеңестерінің Құрылтай съезіне делегат болып қатысып, Қазақ АКСР Халық ағарту комиссариаты комиссарының орынбасары қызметіне тағайындалады.

Қызметтік белестер (1921—1929)

  1. 1 Семей губерниялық оқу бөлімінің меңгерушісі (1921)
  2. 2 «Қазақ тілі» газетінің редакторы
  3. 3 Қарқаралыда мектеп мұғалімі (1922—1924)
  4. 4 Ташкенттегі «Ақ жол» газетінде бөлім меңгерушісі (1924—1926)
  5. 5 Шымкент педагогикалық техникумының директоры (1926—1929)

1929 жылы басталған кеңестік қуғын-сүргін кезінде «ұлтшылдық ұйыммен байланысы бар» деген айыппен тұтқындалып, ұзақ тергеуден кейін 1931 жылы ату жазасына сырттай үкім шығарылады. Қоғам астан-кестең өзгерістерге түскен ауыр да қуатты дәуірде өмір сүрген Аймауытов қысқа ғұмырында аса бай әдеби әрі ғылыми мұра қалдырып үлгерді.

Шығармашылық мұрасы және аудармалары

Аймауытов В. Шекспир, В. Гюго, Г. Мопассан, А. С. Пушкин, Н. В. Гоголь, Л. Н. Толстой секілді классиктердің шығармаларын, сондай-ақ «Интернационал» мәтінін және бірқатар ғылыми еңбектерді аударған. Ол педагогика, психология, әдістеме, эстетикалық тәрбие тақырыптарында зерттеулер жазып, әдебиеттану мен сын саласына да белсенді араласты; публицистикалық мақалалары да мол.

Көркем туындылары

  • Қартқожа (роман)
  • Ақбілек (роман)
  • Күнікейдің жазығы (повесть)
  • Әңгімелер, балаларға арналған ертектер, поэмалар (соның ішінде «Нұр күйі»)

Пьесалары мен ғылыми еңбектері

  • Пьесалар: «Шернияз», «Ел қорғаны», «Мансапқорлар», «Сылаң қыз», «Рабиға», «Қанапия—Шәрбану»
  • Оқу-әдістемелік және ғылыми еңбектер: «Тәрбиеге жетекші» (1924), «Психология» (1926), «Жан жүйесі және өнер таңдау» (1926), «Комплексті оқыту жолдары»
  • Әдеби-сын: «Мағжанның ақындығы туралы» және өзге мақалалар

Қазақ прозасына әкелген жаңалығы

Зерттеушілер Аймауытовты қазақ көркем прозасына лиризмді еркін енгізген, пейзажды әсерлі кестелеген, психологизмнің терең иірімдерін дәл таныған нәзік стилист суреткер ретінде бағалайды.

«Абай» журналы және әдеби ой-пікір

1918—1919 жылдары Семейде М. Әуезовпен бірге «Абай» журналын шығаруға қатысып, «Екеу» деген бүркеншік атпен бірлескен мақалалар жариялады. Солардың ішінде «Абайдың өмірі және қызметі» (1918, №2) және «Абайдан кейінгі ақындар» (1918, №3) атты еңбектер ерекше аталады.

Мақалаларда көтерілген түйіндер

  • Абай өмірінің маңызды қырлары сараланып, поэтикалық мұрасының құндылығы айқын көрсетіледі.
  • Кейінгі ақындардың ұлы ұстаздан үйренуі қажеттігі нұсқалады.
  • Пушкиннің орыс әдебиетіндегі тарихи қызметі секілді, Абайдың қазақ әдебиеті үшін атқарған тарихи миссиясы дәлелденеді.
  • Қазақ әдеби тілінің қалыптасуына, поэтикалық мәдениеттің өсуіне Абай шығармаларының ықпалы талданады.
  • Абай поэзиясының ұлттық дәстүрмен қатар, Шығыс және Батыс әдебиеттерімен байланысы қарастырылады.

Осы тұрғыдан алғанда, Аймауытов қазақ әдебиетінде Абайдың шығармашылық мұраттарын ілгері жалғастырған ірі тұлғалардың бірі саналады.

Бес томдық жинақ және қайта табысу

Жүсіпбектің қаламынан туған мол мұраны М. О. Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтының ғалымдары жинастырып, ғылыми сүзгіден өткізіп, 1996—1999 жылдары бес том етіп жарыққа шығарды. Осылайша қазақ оқырманы әйгілі суреткердің шығармаларымен 60 жылдан астам уақыт өткен соң қайта табысты.

Табылған мұра: «Елеусіз ерлер» және архив жаңалығы

Аймауытовтың жарияланбай келген бірқатар әңгімелері мен бүгінгі оқырманға беймәлім болып келген көптеген мақалалары мен очерктері архивтен табылғаны айтылады. Бұл бағыттағы ізденістер арқылы жаңа мәтіндер ғылыми айналымға қайта оралып, оқырман көкжиегі кеңейе түсті.

Жарияланым туралы дерек

«Елеусіз ерлер» әңгімесі ХХ ғасырдың 20-жылдары Ташкентте шыққан «Ақ жол» газетінің қосымшасы — «Сәуле» әдеби журналында (1924 жылғы қараша, 6-сан) жарияланғаны көрсетіледі.

«Елеусіз ерлер» шығармасынан үзінді (өңделген мәтін)

Мектеп үйінің алдында жиналған қалың топқа екі зиялы көп сөйледі. Қазақтың тарихынан қозғап, қауіп-қатерді үйіп-төгіп, аласапыран, жаугершілік заманда ел қорғайтын азамат болмаса, «жоғалып, құрып кетесіңдер» деп елдің қамын жеп сөйледі. Жиылған қауым тырс етіп жауап қатпады: бірі тамағын кенеп, жөтеліп, тымағын көзіне түсіріп, жер шұқып отыра берді.

Топтың кеуде тұсында отырған көнетоз қоңыр пенжақты, кепе қалпақты, кертімтеш мұрын, секпіл қара жігіт мойнын созып, төңірекке қарай берді. Көзінен найзағайдың отындай жылт-жылт етіп ұшқын шашқандай болды. Осынша жұрттың қамалып, жауап бере алмай дағдарып отырғанына күйініп, әлдебір аяулы нәрсесін жоғалтқандай, әлде кек алатын кезек келіп, қолына түкіріп кіжінгендей пішіні бар еді.

Ол іштей: «Жалғыз атымды алып қойды. Ауылымды шапты. Әйелімді өлімші етіп ұрып кетті. Жан жолдасымды өлтірді... Осыған жазылып кетсем қайтер еді? Бірақ елдің бәрі неге үндемейді? Егер өзгелер жазылмаса, менің алды-артым не болмақ? Жұрт күлмей ме?..» — деп арпалысты.

Ақыры «Не де болса тәуекел!» деген ойға бекінді де, қолын көтеріп түрегелді. Жұрт жалт қарады. — Мен жазыламын, ағайын! — деді ол.

— Е, бәрекелді! — деп екі азамат қуанып қалды. — Аты-жөнің кім, шырағым? — Әбіш Қошқарбай баласы.

Әбіш жазылды да, топқа қарап қолын сермеп, қайраттанып сөйледі: — Жігіттер, мен жазылдым. Байлар отырсын. Кедейлер, сендер несіне аянасыңдар? Жазылыңдар! «Бәрібір құр қол жүріп, иттей қор болып өлгенше, тым болмаса төбелесіп өлейік» деді.

Сол сәтте дембелше, тышқан көз, қара торы тағы бір жігіт орнынан тұрып: — Мені де жазыңыз, — деді. — Ораз Онбай баласы.

Жастарға жыбыр кіре бастады. «Сен жазыл, сен жазыл!» десіп, бірін-бірі итермеледі. Ақыры кедейден бес-алты жігіт жазылды, бірақ одан артығы табылмады. Қанша қақсаса да, қанша ұқтырса да, көпшілік көнбеді. Қайта жазылғандарды кекетіп, сықақ қыла бастады.

Күн еңкейген шақта мойындарында мылтығы бар екі жігіт адырдан төмен түсіп, ат басын бос жіберді. Бастапқыда қылаң ат озып шықса да, жарты шақырым шапқан соң баран ат жетіп келіп, қамшымен жоннан бір тартып, басып озды. Бұл — соғысқа дайындалып жүрген Әбіш пен Ораз еді: олар аударысып, атып-мініп, ат үстіндегі машықтарын шыңдап келе жатты.

Үш күннен кейін Қарашығанақта табысуға уағдаласып, екі жаққа айрылды. Әбіш түн қатып жүріп, ертеңіне сәскеде Келтебұтаққа жетті. Бұл — мұжық поселкесі. Мұнда Әбіштің апасы тұратын.

Апасы оны көре сала: — Қарағым-ау, тез аттан! Поселкеде банда жатыр. Жездең де қашып кетті, — деді.

Әбіш атын қараңғы қораға тығып, мылтығын шөптің астына жасырып, үстіне жаман киім киіп, бір тайға жайдақ мінді. Қолына қап алып, «астық алуға келген аңқау қазақ» болып поселкеге беттеді.

Поселкенің бергі жағындағы жарқабақтың үстіне шығып, ішке көз салды: қарулы салтаттылар, жүк артқан арбалар, анда-санда қызылды-жасылды киінген әйелдер көрінеді. Сол тұста бір талдың ішінен үш қарулы атты шығып, Әбішке қарай тұра ұмтылды.

Олар «стой» деп қамап тоқтатты. Әбіш орысша білмеген болып, басын шайқады. Араларындағы татарды тілмаш етіп тергеді. Әбіш өзін: «поселкеге астық алуға келген сорлы» деп таныстырды. «Қызылдарды танисың ба?» дегенде: «Біздің ауылдың бір кісі 8-інші ауылға барып келіп еді, сол айтып келді. Қызылдардың көп отряды осы жаққа келе жатыр дейді» деді.

Осы сөзден кейін солдаттар оны поселкеге айдап әкеліп, бір қораға кіргізіп, мұжыққа «көз жаздырма» деп тапсырады. Әбіш мұжықпен сөйлесе отырып, ақтардың қашан, қайдан келгенін, қанша екенін, қару-жарағын білдіртпей сұрап, жансыздық етеді.

Аздан соң көшеде айғай-шу көбейді. Артынша бандылар абыр-сабыр болып, арбаларын дүрілдетіп, поселкеден жөнеп берді. Он минут өтпей-ақ ауыл тазарып, тыныштық орнады. Мұжық Әбішті босатты. Ол аздап астық іздеген сыңай танытып, апасының үйіне қайтып келді де, енді жастардың жиынын шақыру үшін ел аралауға шықты.

Ораздың желісі (үзінді)

Түс кезінде Ораз бір үйде шай ішіп отырғанда, сырттан: «Мынау атты мініп келген кім?» деген дауыс шықты. Тысқа шықса, атының қасында екі-үш кісі тұр. Киімі тәуір, мырзасымақ біреу: «Мына атты саған кім берді?» деп сұрады. Ораз: «Исполком бастығы», — деді. Ана кісі «Жалғыз атым еді» деп жабысты, дау жанжалға айналды. Сол кезде «Шыңғырлауға банды келіп қалды!» деген хабар жетіп, жұрт астаң-кестең болды. Ораз мылтығын жасырып, Шыңғырлауға бет алды.

Шыңғырлауға таяна бергенде алдынан бандылардың бір тобы шыға келді. Казак-орыс бастығы: «Қолыңды көтер!» деп ақырды. Ораз қолын көтерді. «Қайда барасың?» дегенде: «Сіздерге келемін. Алсаңыздар, отрядына кірейін деп едім» деді. Алғашында сенімсіздік білдіргенімен, Ораз өзін «қашып жүрген адам» ретінде көрсетіп, ақыры отрядқа алынуға жақындайды.

Оқиға шиеленіскен тұста Ораздың ішкі күйініші, зорлыққа қарсылық сезімі үдеп, қақтығысқа алып келеді. Үзінді осы жерден ары қарай жалғасады.