Жылына қанша дән жейсің
Данышпан мен құмырсқа
Ертеде бір данышпан өмір сүріпті. Ол жан-жануардың да, құрт-құмырсқаның да тілін білетін көрінеді. Бір күні данышпан сапарға шығып, жол-жөнекей ат шалдырып, тынығу үшін тоқтайды. Сол сәтте ол кішкентай құмырсқаның дән тасып бара жатқанын байқайды.
Алғашқы сұрақтар
Данышпан құмырсқаны абайлап жерден көтеріп, алақанына отырғызады да сұрайды: «Қане, құмырсқа, айтшы, дәнді қайда алып барасың?»
Құмырсқа: «Илеуіме апарамын» деп жауап береді.
Данышпан қайта сұрайды: «Оны не істейсің?» Құмырсқа: «Кейінге сақтаймын» дейді.
Құмырсқаның тіршілік қағидасы
Данышпан: «Көп жинайсың ба?» деп сұрағанда, құмырсқа өз тіршілігінің сырын былай баяндайды:
«Жаз бойы еңбек етіп, азығымды жинаймын. Қыста алаңсыз тынығамын» дейді ол.
Данышпан құмырсқаны мұқият зерделеп, бірінен соң бірін сұрайды:
- «Басың неге үлкен?» — «Аз сөйлеп, көп ойлаймын.»
- «Белің неге қылдырықтай?» — «Қомағай емеспін.»
- «Жылына қанша дән жейсің?» — «Бір дән.»
- «Соған қанағат етесің бе?» — «Одан көп жесем, жер бетіндегі басқа құмырсқалар аш қалмай ма? Қанағат керек қой.»
Сынақ
Құмырсқаның ақылына, қанағатына және көрегендігіне сүйсінген данышпан оны сынап көргісі келеді. Ол қорапқа бір дән салып, құмырсқаны соның ішіне бірге қамайды. Қорапты су тимейтін, жайлы жерге қояды да: «Бір жылдан кейін келемін. Дәнің бар, же де, уайымсыз жата бер» деп ескертеді.
Мақсаты — құмырсқаның азықты қалай үнемдейтінін өз көзімен көру.
Бір жылдан кейінгі жауап
Арада бір жыл өткен соң, данышпан қорапты қалдырған жерінен тауып, ішін ашады. Қараса, құмырсқа тірі екен. Ең қызығы — қасында қалдырылған жалғыз дәннің тек жартысын ғана жепті.
Данышпан таңырқап сұрайды: «Сен жылына бір дән жеймін деуші едің. Неге дәнді толық жемей, жартысын қалдырдың?»
Құмырсқа сабырмен былай дейді: «Иә, жылына бір дән жеймін — ол рас. Бірақ сен мені қорапқа қамап кеттің, сыртқа шыға алмаймын. Егер мені босатуды ұмытып кетсең, тағы бір жыл қамауда қалар едім. Дәнді түгел жеп қойсам, аштан өлер едім. Соны ойлап, қанағат еттім» дейді.
Түйін
Данышпан құмырсқаның төзіміне, ойының тереңдігіне және тастай берік қанағатына қайран қалады. Өз әрекетінің қиянат екенін түсініп: «Менің істегенім дұрыс болмапты, кешір!» дейді де, құмырсқаны қамаудан босатып жібереді.
Содан кейін ол қанағаттың қасиетін адам баласына үйретіп өткен екен.