АҚПАРАТ
Информация алмасу: күнделікті тәжірибе
Біз бала кезімізден-ақ информация алмасу процесіне қатысамыз: кітап, газет, журнал оқимыз; радио тыңдаймыз; теледидар көреміз; мұғаліммен, ата-анамен, достармен сөйлесеміз. Үйде, мектепте, жұмыста немесе көшеде адамдардың бір-бірімен әңгімелесуі — сөздердің, ойлардың, хабарлар мен мәліметтердің алмасуының нақты көрінісі.
Араласу мен бірге әрекет ету — жұмыс істеу, оқу, ойнау — информация алмасуынсыз жүзеге аспайды. Әдетте берілетін мағлұмат өзімізге, заттарымызға қатысты болып, айналамызда болып жатқан оқиғалармен тығыз байланысады.
Информация қалай беріледі?
Жазу, баспа және байланыс: ақпараттың кеңеюі
Информацияны жазу мүмкіндігі пайда болғаннан кейін, алмасу тек ауызша айтуға немесе түрлі қимылдарға ғана сүйенбей, оқу-жазу арқылы да жүзеге аса бастады. Оқи білу және ойды жазып жеткізе білу сауаттылықтың маңызды белгісіне айналды.
Ойды жазып қалдыру тек хабар алмасуға ғана емес, адамзаттың асыл қазыналарын ұрпақтан-ұрпаққа жеткізуге жол ашты. XV ғасырда баспа станогының пайда болуы кітап шығаруды жүйелеп, адамзаттың озық ойларын көпшілікке кеңінен таратуға мүмкіндік берді. Кітаптар мен оқулықтардың көптеп басылуы, көпшілік кітапханалардың ашылуы жалпы сауаттылыққа серпін беріп, мәдениеттің жаңа даму кезеңін бастады.
XV ғасыр
Баспахана кітапты көпшілікке қолжетімді етіп, білімнің таралуын жылдамдатты.
XIX–XX ғасырлар
Телеграф, телефон, радио ақпаратты алыс қашықтыққа жылдам жеткізуге мүмкіндік берді.
Теледидар
Үйде отырып-ақ жаңалық біліп, кино мен спектакль көріп, оқу бағдарламаларын қабылдауға жағдай жасады.
ЭЕМ: іздеу мен өңдеудің жаңа дәуірі
Мәліметтерді іздеу мен өңдеудің бұрын болмаған мүмкіндіктерін ХХ ғасырдың ортасында пайда болған электрондық есептеу машиналары (ЭЕМ) берді. Алғашында ЭЕМ есеп-қисап жұмыстарын автоматтандыру үшін жасалды. Кейін мәліметтерді магниттік таспаларға жазу, қағазға басып шығару және экранға шығару сияқты қасиеттері анықталып, қолданылу аясы кеңейді.
ЭЕМ-дерді дамыта отырып, оларды архив жасауға, мәтінді теріп-түзетуге, сызба және графикалық жұмыстарға, өндірісті автоматтандыруға және адамның көптеген қызмет салаларына енгізе бастады.
Практикалық мысалдар
- мәтіндерді теру және түзету
- архивтеу және құжат айналымы
- сызба, графика және жобалау
- өндірісті автоматтандыру
«Информация» ұғымы және оның мәні
«Информация» термині латын тіліндегі «түсіндіру, баяндау, білу» мағыналарымен байланысты ұғымнан туындап, ағылшынның information сөзінен енген. Информацияны ауызша да, жазбаша да, сондай-ақ қимыл-қозғалыс түрінде де жеткізуге болады.
Кез келген қажетті мағлұматтың мағынасын түсініп, оны басқаларға жеткізіп, соның негізінде белгілі бір қорытынды жасаймыз. Мысалы, сабақта мұғалім жаңа информацияны оқушыларға ұсынады, ал оқушылар оны қабылдап, мағынасын түсініп, есте сақтап, жауап береді. Компьютер де оқуға қажет материалды ұсына алады: суреттерді, түсіндірме мәтіндерді және тексеру сұрақтарын арнайы бағдарлама арқылы экранға шығарады.
Қайдан аламыз?
Оқулықтар мен кітаптардан, газет-журналдардан, теледидар хабарларынан, кинофильмдерден, сондай-ақ компьютерлік бағдарламалардан.
Қайда кездеседі?
Өндірісте мәліметтер жиыны сызулар, мәтіндер, анықтамалар, есептер мен кестелер түрінде беріледі; оны ЭЕМ арқылы да алуға болады.
Информацияның формалары мен түрлері
Информация бізге әртүрлі түрде мағлұмат береді: өткен оқиғалар туралы, қазіргі жағдай туралы немесе болашақ жоспарлар туралы деректер ұсынады. Мысалы, «кеше не істедік», «ертең не істейміз», «мектеп бітіру кешінде қандай киім киеміз», «қайда жұмыс істейміз» деген сұрақтарға жауап табуға көмектеседі.
Дегенмен информация әрқашан белгілі бір формада беріледі: әңгіме, сурет, мақала және тағы басқа. Сызулар мен музыкалық шығармалар, кітаптар мен суреттер, спектакльдер мен кинофильмдер — бәрі де информацияны жеткізудің тәсілдері. Қандай түрде берілсе де, информация бізді қоршаған ортаның нақты немесе қиялдағы көрінісін сипаттайды.
Информация түрлерінің мысалдары
Информация алу деген не?
Информация алу — бізді қоршаған құбылыстар мен нысандардың өзара байланыстары, құрылымы немесе бір-біріне қатысы туралы нақты мағлұматтар мен мәліметтерді қабылдау. Демек, информация — белгілі бір нәрсе туралы таңбалар мен сигналдар түрінде берілетін мағлұмат.
Сапа қасиеттері не үшін маңызды?
Информацияның түпкі мазмұны оның негізгі қасиеттерін түсінуге көмектеседі: дәлдігі мен толықтығын, бағалылығы мен қажеттілігін, анықтылығы мен түсініктілігін.
- Дәлдік
- Істің шынайы жағдайын дұрыс ашса — дәл. Дәл емес информация түсінбеушілікке және теріс шешімге әкелуі мүмкін.
- Толықтық
- Түсінуге және шешім қабылдауға жеткілікті болса — толық. Толық болмауы қате тұжырымға ұрындыруы мүмкін.
- Бағалылық және өзектілік
- Оны пайдаланып қандай мәселе шешілетініне байланысты. Жұмыс шарттары өзгергенде өзекті ақпарат ерекше қажет болады.
- Анықтық және түсініктілік
- Егер информация түсініксіз тілмен берілсе, пайдасы азаяды. Пайдаланушы тілімен жазылса — түсінікті болады.
Қоғам және тілдер: ақпаратты жеткізу мәдениеті
Қоғамның әртүрлі даму кезеңдерінде адамдар ақпаратты жеткізудің көптеген «тілдерін» пайдаланды: қимылдар мен мимика тілі, сызу-сурет тілдері, музыка тілі, ауызша сөйлесу тілдері және басқа да тәсілдер. Бұл — информация алмасудың адамзат мәдениетінің өзегінде тұрғанын көрсетеді.