Айдай бер
Өмірі түрен тимеген сайдың қабағына соқаның өткір тісі тірелгенде, жер дір-дір етіп ыңырсығандай болды. Бірақ оны ешкім естіген де, елемеген де жоқ.
Соқаның тісі, жердің ыңырысы
Жасына жетпей қарны шеңбірек атып, үрлеген шардай дөңгелене шыққан тапал жігіт, К-700-дың гүрілінен асыра айқайлап, тракторшыға: «Тарт!» — деп бұйырды.
К-700 гүрілдей берді, ал жер ыңырсығанын қоймады. Трактор үшінші айналымға көшкенде, сайдың қабақ тұсынан соқалардың жойқын тістерінен найзағайша от жарқылдады. Артынша К-700-дың моторы сөніп, үні өшіп қалды.
Тракторшы жерге секіріп түсіп, моторға үңілді. Шетте тұрған қамыс қалпақты, шеңбірек қарын: «Не болды?» — деп зәрлене айқай салды.
Тракторшы үндемеді. К-700-дың ішек-қарнын түгел тінтіп шықты. Ешқандай ақау таппады.
— Ей, ақымақ, ана соқаны қара. Мүмкін тасқа тіреліп қалған шығар. Жаңа от жарқылдады ғой, — деді шеңбірек қарын.
Тракторшы жігіт соқаның жарқыраған тістеріне үңіліп, еңкейіп, топырақтың астынан жарты құлаштай жілік сүйектің сынығын алып шықты.
Сүйекке тиіскен тәкаппарлық
Шеңбірек қарын топырақ жұққан сүйекке қолын тигізбей: «Таста жерге!» — деп бұйырды.
Аппақ сынық сүйек жерге түскенде бұрынғысынан бетер ағарып кеткендей, тіпті балқып бара жатқандай көрінді. Бірақ шеңбірек қарын бұл көрініске аса мән бере қоймады да, жалтыраған жап-жаңа қара туфлиінің үшкір тұмсығымен әлгі сүйекті теуіп жіберді.
Әлдеқайдан бір ыңырсыған үн шыққандай болды. Сынық жілік сайдың қабағынан төмен қарай сырғанап барып, бір түбіртекке ілініп, тұрып қалды.
Қожайын тракторшы жігітке: «Неғып сілейіп тұрсың? Кабинаға отыр. Айдай бер!» — деді.
Тракторшы тұңғыш рет тіл қатып: «Трактор енді жүрмейді. Мен қайтамын», — деді.
Қожайын бөтен ит көрген ешкідей ежірейіп: «Қайтқаның қалай? Оттама! Отыр!» — деп бұйырды.
— Кешіріңіз, мен қайтамын.
— Жындымысың, қайтқаны қалай?
— Тұла бойым қалтырап барады. Ауырып қалған сияқтымын. Кешіріңіз.
Қожайын одан бетер түнеріп: «Кетсең, біржолата құры! Көрінбе көзіме. Сенсіз де адам табылады», — деп жерге былш еткізіп түкірді.
Алақай: жердің иесі болуға ұмтылған адам
Шеңбірек қарынның аты — Алақай еді. Сірә, әке-шешесі ол туған күні қатты қуанған болуы керек, атын да ерекшелеп Алақай қойыпты. Сол Алақай өсе келе әжептәуір әкім болды, кейін бизнес жолына түсіп, кәдімгідей байыды.
Жерді жекешелеу туралы жарлық шыққанда, ол су жаңа Мерседесіне мініп, облыс орталығы Жаншуақтан шығып, туған ауыл Сарымсақтыға қарай заулап жөнелді. Ауылдағылар жуан қара туысқанның Мерседеспен келгеніне той жасап жібере жаздап қуанды.
Алақай облыстан хат жаздырып алып келіпті. Ешкім қарсы келмеді: жекешеге жер бөліп берді. Ағайынның көбі тоқымдай жерді игере алмай, техникасы қаңсып, жекешеге жер ала алмай пұшайман болып жүргенде, қала жақтан келген байекесі бір колхозды асырайтындай сыбаға алып, сықиып жүрген кез еді.
Ата-бабаларымыз баяғыда: «Кедей бай болсам дейді. Бай Құдай болсам дейді» — деп айтқан. Кедейдің бай болсам деуі — арман. Байдың Құдай болсам деуі — астамшылық.
Бірте-бірте Алақайдың араны ашыла берді.
Сырымның дерті: «ауру да емес, сау да емес»
Тракторшының аты — Сырым еді. Әлгі оқиғадан кейін ол кәдімгідей кеселді болып қалды. Сырттай қарасаң, алып бара жатқан ауруы жоқ сияқты. Аудан дәрігерлері ары қарап, бері қарап, диагнозын дәл басып айта алмады да, «жүйке жағынан» деп дәрі жазып берді.
Одан қайран болмаған соң, Сырым бақсы-балгер жағалады. Сау да емес, ауру да емес — бір ілең-салаң күй. Көбіне тұла бойы зіл қаратас тартып тұрады. Ешнәрсеге зауқы да, талабы да жоқ: меңіреу соқпа.
Бір күні Сырымның үйіне көрші қырғыз ауылынан кәрі жездесі келе қалды. Жезде — соғыстан қайтпай қалған әкесінің әпкесін алған кісі. Дастарқан басында шай ішіп отырып, әлгі жезде кеселдің жайын сұрады. Сырым бәрін айтып берді.
Сонда кәрі қырғыз жездесі: «Соқаны сындырған жілікті тауып ал да, бұрынғы орнына апарып көміп таста. Мүмкін болса, құран білетін біреуді ертіп барып, дұға оқыт. Құдай сәтін салса, жазылып кетесің» — деді.
Зиратсай: жілікті іздеу, ізетті сақтап жүру
Сол-ақ екен, Сырым баяғы сай қабақтағы зиратқа қарай жолға шықты: сынған жілікті іздемек. Сай қабаққа барса, көктемде өзі К-700-пен жыртқан жерде сарыала тартып бидай өсіп қалыпты. Ішінен: «Алақай қызыққандай-ақ бар екен, бидайы бітік шыққан ғой», — деп қойды.
Қасындағы көрші ауылдың молдасы: «Зират қайда?» — деп сұрады.
— Зират осы. Қалған тамтығы анау, — деп Сырым қамыс басқан төмпешіктерге иегін көтерді. Қолын шошайтып көрсетейін деді де, қорықты: бала күнінде естігені есіне түсті — зиратқа қарай қол шошайтпау керек.
— Астапыралла! — деді молда, сұр шекпенінің жағасын қаусыра ұстап.
Бірақ Сырым баяғы тобылғы түбіртекті таппай әлекке түсті. Түбіртек жоқ. Сөйтсе, Сырымның орнына келген тракторшы қожайынның тапсырмасымен қабақты сайдың табанына дейін жыртып, бидай сеуіп тастаған екен.
— Ой, араны ашылған атаңа нәлет! — деді Сырым дауыстап.
Молда селк етті: «Ол не?»
— Көрмейсіз бе, құла-дала жер жетпегендей, сайдың табанына дейін айырып тастапты. Енді әлгі сүйекті таба алмай тұрмын.
— Иә, раббым! — деді молда.
Сырым бидайды теңіздей кешіп, көп жүрді. Бір кезде аяғы бір шыбыққа ілініп, құлап қала жаздады. Топырағын қағып қараса — тобылғының бір бұтағы. «Осы өзі», — деді Сырым. Бірақ сүйек көрінбеді.
Сірә, соқа жыртқан топырақтың астында қалған болуы керек. Оны аршу үшін күрекпен қазу керек, ал қазса — бидайды жапырады. Бұл — шатақ: Алақай ертең-ақ ту-талақайыңды шығаруы мүмкін.
Сырым бидайды жапырмайын деп, күректің ұшымен жерді шанышқылай берді. Молда мына неғайбыл істі көріп, тықырши бастады.
— Уа, Сырым мырза, рұқсат болса, мен әруақтарға арнап дұға қылып, қайтайын. Құдай өзі кешірсін. Сүйек табыла ма, жоқ па — мен жұмысымнан қалып барамын, — деді.
— Ықтиярыңыз, — деді де, Сырым жерді күректің ұшымен піскілей берді.
Топырақ заңы және бұзылған тыныштық
Адам баласы да, жан-жануар да, күллі тіршілік иесі әуелде топырақтан жаралған. Өлгеннен кейін тәннің қайтадан топыраққа айналуы — өз тұқиянына оралуы. Жаратушының заңы сондай.
Топыраққа айналмай, жер бетінде қалған сүйек иесінің жанын күйзелтеді. Күн ашықта жоғалған сүйек иесі тірісінде кім болғаны белгісіз. Одан бері жүздеген жылдар өтті. Әлде бұл — Сырымның өз бабасы да шығар. Кім біледі.
Сай қабаққа жерленген кісінің моласын жылдар бойы жаңбыр мен жел мүжіген. Содан Алақайдың соқасына ілініп, от шығарып, жансыз темірді — тракторды тоқтатқан. Бірақ мұны түсінбеген, түсінгісі келмеген Алақай сайдың қабағын табанына дейін талқандап, зиратты таптап өтті.
Түс: Найзалы бабаның ескертуі
Сырым түс көрді. Қатты шошынды. Түсінде алып денелі, батыр тұлғалы кісі ескерту жасады:
«Менің жілігімді сындырған — сен. Бірақ сенің кінәң жоқ. Саған зиратты қират деп бұйырған адам кінәлі. Сынған сирақты орнына әкеліп қоймаса, ол адамның кінәсі кешірілмейді. Осыны айт!»
Тағы да: «Мен бұдан мың жыл бұрын өмір сүріп, жаумен шайқаста мерт болған Найзалы деген бабаңмын» — деді.
Сұп-суық қара терге малынған Сырым Алақайды тауып алып, ұлы әруақтың ескертуін жеткізбек болды. Ақыры оны Боранды базарында көріп қалып, амандасты.
Алақай қос саусағын ғана ұсынып, өзі сияқты бір шой желкемен сөйлесіп тұрып, ақырында әрең бұрылды: «Ал, не айтасың?»
— Айтсам, көрген түсімді айтамын. Ана жолғы сынған жілікті тауып, орнына қоймасаң, өзіңе қиын болайын деп тұр.
— Оттама! Қайдағы түс? Қайдағы жілік?
— Есіңнен шығып кеткен бе? Зиратсайдағы ше?
— Өй, шешеңнің... не оттап тұрсың-ей. Ол атан түйенің жілігі ғой. Адамның жілігі сондай болушы ма еді? Сандалма. Сандырағың құрығыр.
Сырым біраз тосылып қалды да: «Мейлі, өзің біл. Мен ескерттім. Кейін “айтпады” деме», — деп қолын бір сілтеді.
Былай шыға бере Сырым ойға қалды: әлгі адам шешесіне тіл тигізді. Сонда да ол неге шарт кетпеді? Базардың ішінде сағын сындырғандай болды. Ел «ынжық, мырың» дер ме деп күйінді.
Бірақ түсінде көргені рас болса, хан базарда қатындарша салғыласу — кісілікке жат. «Үндемеген үйдей бәледен құтылады» — бәлкім, шындық осы. Егер түс рас болса, жазасын Құдайдың өзі-ақ берер. Осы ой көңілін көтеріп тастағандай болды.
Үш қасқа және жазаның жолы
Дәл сол базарда Алақайдың алдынан Адырбайдың Үш қасқасы шыға келді. Алақайдың жүрегі зырқ ете қалды. Мына заман — қилы заман, бизнесмендер заманы. Анық-қанығын кім білсін, Алақай Үш қасқаға берешек сияқты еді.
Қарсы алдынан шыға келген Үш қасқадан тайқып кете алмай, амалсыз қол алыспақ болғанда, үлкені — Бахтияр — Алақайдың ұсынған қолын қағып жіберді. Қалған екі інісіне иек қақты.
Екі інісі Алақайдың екі қолтығынан ұстап, базардың шетіне алып шықты. Үш қасқаның екеуі оның екі жағына отырып, тырп еткізбеді. Үшіншісі рөлге отырып, шай қайнатым уақыт ішінде Зиратсайға жеткізді.
Алақайды машинадан суырып шығарғанда, ол осы көктемде К-700-пен қақырата жыртқан мүрделі сайдың қабағын таныды. Егіні орылып, сабаны жиналған аңыз сарғайып жатыр. Жартылай жыртылып кеткен көне зираттың үстіндегі қалың қамыс сыңсыған үн шығарады.
Таудан соққан самалдан тербетілген қамыс сыбызғылар мыңжылдық дәуірдің тарихын тартып тұрған көне қобыз секілді еді.
Үш қасқаның екеуі Алақайды жығып салып, кеудесін басып тұрғанда, үлкені баланың басындай тарғыл таспен оның оң аяғының жілігін шағып жіберді. Алақай тозақтағыдай айқай салды; қан аралас жіліктің майы шашырап кетті.
Самұрықтың келуі: жауапкершілік пен тәубе
Солтүстіктен соққан суық жел түнерген қара бұлттарды түйдек-түйдегімен айдап әкелді. Қаратаудан асып, Мыңбұлаққа жеткенде, алдындағы асу бермес Тәңіртаудан жасқанып саябырлағандай болып, жерге тырс-тырс тамшы тамды.
Жілігі сынып, есінен танып жатқан Алақай бетіне тырс-тырс тамған жаңбырдан ес жиғандай көзін ашты. Әуелі көргені — биік шынардың жуан бұтағында міз бақпай тесіліп отырған сере тұмсық Самұрық құс.
Алақай атып тұрмақ болып еді, сынған аяғы зар қақсап, құлындаған даусымен шыңғырып жіберді. «Құдай азап берем десе оңай екен», — деген ой санасын тіліп өтті: таңертең көңілі шілденің аспанындай ашық еді, ал қазір — терең сайдағы хәл.
Алақайдың ащы даусынан Самұрық селт етіп, кере-құлаш қанатын жайып, жаралы жанның дәл қасына барып қонды. Жаңбыр нөсерлеткенде, қос қанат күркеше үйдей болып, Алақайдың үстіне қалқан боп тұрды: бір тамшы да өткізбеді.
— Қорықпа, — деді Самұрық. — Мен сенің бұдан мың жыл бұрын өткен Найзалы деген бабаңмын. Адам өлгеннен кейін мүлде жойылып кетпес. Алланың рахымы түскендері жарық дүниеге басқа түрде қайта оралады. Міне, мен мың жылдан соң Самұрық қыран бейнесінде қайта оралдым. Бірақ бір заманда Адам болғанымды ұмытқан жоқпын.
Самұрық сөзін жалғады: біраздан бері оң аяғының жіліншігі сыздап ауыратынын, сөйтсе мың жыл бұрын жерленген сүйегінің бір жілігін Алақай трактормен сындыртып, лақтыртқанын айтты. Сол жілік орнына қойылмайынша, оның аяғы қақсай бермек.
— Ол мен емес, тракторшы Сырым еді, — деді күзгі жапырақтай қалтырап жатқан Алақай.
— Өтірік айтсаң, күнің екі есе артады, соқпа өтірікші! Адамды алдауға болады, ал бәрін көріп-біліп тұрған Аспан-Тәңіріні алдай алмайсың, — деді Самұрық.
Күн күркіреп, найзағай жарқылдап, нөсер үдей түсті. Бірақ Самұрықтың қанаты бір тамшы да өткізген жоқ: Алақайдың үсті құп-құрғақ күйінде қалды.
Самұрық Алақайға тағы бір шындықты айтты: Алақай — ұсақтап кеткен ұрпақ, ал Үш қасқа да — сол бабаның ұрпағы. Бір атаның балалары жылдар өте бір-біріне жат, бір-біріне жау болған.
Үш қасқаны Алақай қорлағанын да айтты: олардың үлесіне тиген жерді «ортақ боламыз» деп өзіне қаратып алғанын, астық бөлісерде үлесін бермей қойғанын. Үш қасқаның ісі — өш пен озбырлық, Алақайдың ісі — иттік.
Нөсер бірте-бірте ақ жауынға ұласып, төңірек ақ сүтке шомылғандай бозамық тартты. Жаңбыр суы Зиратсайдың қабағынан төмен қарай лайланып ақты. Алақайдың сынған сирағы Самұрықтың қанатының астына сыймай, сыртқа шығып жатты; аққан қан да қошқыл күреңдігінен айырылып, ашаң тарта бастады.
— Қорықпа, — деді Самұрық. — Мен сенің көзіңді шұқымаймын. Сенің көзің — ашқарақ көз, тойымсыз көз. Мұндай көздер тек топыраққа ғана тояды.
Егер тойымсыз болмағаныңда, ата-бабаңның зиратына дейін топырағын алып, машинамен айдатып тастар ма едің? Сені әруақ атып кетті. Үш қасқа — сол әруақтардың елесі ғана. Бірақ шын өкініп, мойындап, Құдайдан тәубе тілеп, кешірім сұра. Алланың рахымы мол.
— Қойдым, тойдым, енді иттік істемеймін. Тәуба! Тәуба! Тәуба! — деп Алақай үш қайтара тіл қатты.
Жаңбыр толастап, күн ашылды. Самұрық зау шынардың жуан бұтағына барып қонды. Алақай орнынан тұрып, шынарға қарап, басын иіп тағзым етті.
Самұрық биікте отырып, қалың жауын топырағын шайып кеткен аңыздың арасынан ағарып жатқан жіліктің сынығын көрді.