Қала құрылысы және сәулет ескерткіші

Семей: географиясы мен табиғи ерекшелігі

Семей — Шығыс Қазақстан облысының батыс бөлігіндегі ірі қалалардың бірі. Қала Ертіс өзенінің екі жағасына орналасқан және өңірдің экономикалық әрі мәдени өмірінде маңызды орын алады. Қала халқы 300 мыңнан асады.

Орналасуы

Ертіс өзенінің қос жағалауы; Еуразияның географиялық орталығы Дегелең тауы маңында, Семейден батысқа қарай шамамен 40 км жерде анықталған.

Климаты

Айқын континенттік: мұхиттардан алыс болғандықтан температураның тәуліктік және жылдық амплитудасы жоғары. Қыста −45°С-қа дейін, жазда +45°С-қа дейін жетуі мүмкін.

Жалпы сипат

Семей — табиғаты мен тарихы қабысқан, Қазақстанның рухани кеңістігінде айрықша орны бар қала.

Қаланың қалыптасуы және атаулардың мәні

Семейдің негізі 1718 жылы қаланды. І Петрдің шығыс өңірдегі бекіністерді күшейту туралы жарлығына сәйкес, Ертіс бойында қорғаныс құрылыстары салынып, 1714–1720 жылдары аралығында бекініс жүйесі қалыптасты. 1718 жылы Семипалат бекінісі подполковник П. Ступиннің бақылауымен толық қаруландырып, нығайтылды.

Этимология

«Семей»: Көне түркі дәуірімен байланысты түсіндірмелерде «киелі мекен» мағынасын береді.
«Алаш»: Түркі тілдерінде «бауырлас, қандас, туыс» ұғымдарымен сабақтасады. Бұл атаулар түркі дәуіріндегі ең көне атаулар қатарына жатады.

Сауда, байланыс және қалалық инфрақұрылым

Семипалат бекінісі Ресей мен Қазақстан арасындағы сауда қатынастарының дамуына ерекше ықпал етті. Қаланың алғашқы кезеңінен бастап мұнда жоңғар-қалмақ саудагерлері, Бұхара, Ташкент және Қоқан көпестері келіп, айырбас пен сауда жүйесін кеңейтті.

Кеден және сауда жүйесі

1728 жылдан сауда операцияларын бақылау мақсатында кеден мекемесі құрылды.
Алғашқы жылдары Семей кедені Мәскеудегі Комерц-коллегияға қарасты Сібір жарлығының жүйесіне бағынды.

Қала жоспарлануы және жаңғыруы

1776 жылы капитан И. Г. Андреев жаңа жоба әзірлеуге жіберіліп, бекіністі қайта құруға, жолдар мен көпірлер салуға атсалысты.
1854 жылғы 1 қазанда Семей облысының салтанатты ашылуы өтті; қала бірден облыстық орталыққа айналды.

Технологиялық жаңалықтар

1873 жылдан телеграф жұмыс істей бастады, 1910 жылдан телефон желісі енгізілді. Сондай-ақ Қазақстандағы алғашқы су құбыры жүйелерінің бірі осы қалада іске қосылғаны аталады. 1906 жылы жоғарғы Ертісте су қатынасы ресми түрде ашылды.

Білім мен ағартушылық дәстүр

XIX ғасырдың екінші жартысында Семейде оқу орындарының саны көбейіп, гимназиялар мен мұғалімдер семинариясы жұмыс істеді. Бұл орта көптеген тұлғалардың қалыптасуына әсер етті.

Оқу орындары

1863 жылы қалада бірнеше оқу орны жұмыс істеді: уездік училище, шіркеулік-приход мектептері, қазақ және татар мектептері. 1864 жылы әйелдер мектебі училище деңгейіне көтерілді.

Белгілі түлектер

Әлімхан Ермеков Семей ерлер гимназиясын алтын медальмен бітіріп, кейін Томск технологиялық институтын тәмамдады. Мұғалімдер семинариясында Мұхтар Әуезов пен Қаныш Сәтпаев білім алды.

Семинарияның ашылуы

1903 жылғы 23 қыркүйекте Семей мұғалімдер семинариясы ашылды. Бұл оқу орны өңірдің педагогикалық кадрларын даярлауда маңызды рөл атқарды.

Семейдің мәдени-ғылыми ортасы: Достоевский, Абай және зиялы қауым

Ф. М. Достоевскийдің Семейдегі кезеңі

Федор Михайлович Достоевский Семейде 1854–1859 жылдары тұрып, бірқатар шығармаларын осы кезеңмен байланыстырды: «Записки из мертвого дома», «Дядюшкин сон», «Село Степанчиково и его обитатели». Ол мұнда П. П. Семенов-Тянь-Шанский, Шоқан Уәлиханов, Г. Потанин секілді тұлғалармен кездескені айтылады.

Саяси жер аударылғандар және ағартушылық қызмет

Семейге Петербург университетінің студенті Е. П. Михаэлис және басқа да саяси жер аударылған азаматтар келіп, ғылыми-зерттеу мен мәдени-ағарту жұмыстарына үлес қосты. Е. П. Михаэлис, Н. Долгополов, С. Гросс Абай Құнанбаевпен жақын қарым-қатынаста болып, оның әлемдік әдебиет пен қоғамдық ой кеңістігін тануына ықпал етті. Абай өз кезегінде қазақ халқының тарихы, мәдениеті мен тұрмысын таныстыруға көмектесті.

Кітапхана, музей және ғылыми ұйымдар

1878 жылы Облыстық статистикалық комитет құрылды; бірінші хатшысы — Е. П. Михаэлис.
1883 жылы қоғамдық кітапхана мен өлкетану музейін ұйымдастыруға қатысқан тұлғалардың қатарында да Е. П. Михаэлис аталады.
Семейдің географиялық қоғамы өлке зерттеуге өз бетінше белсенді үлес қосып, Белослюдовтар еңбектерімен ерекшеленді.

Қоғамдық ой және баспасөз

1917 жылдың маусымынан бастап Семейде «Айқап» бағытына жақын апта сайынғы «Сарыарқа» газеті шығып тұрды. Басылымда Ә. Бөкейханов, М. Дулатов, А. Ермеков және Алаш қозғалысының өзге де қайраткерлерінің мақалалары жарияланды.

Өнеркәсіп, көлік және қаланың өсуі

1928 жылға дейін Семей губерниялық қала болды, кейін округтік мәртебеге өтті. 1932 жылы әкімшілік өзгерістерден соң Семей Шығыс Қазақстан облысының орталығы болып, 1939 жылдан Семей облысының орталығына айналды. Соғыс алдындағы жылдары қалада ірі өндіріс орындары бой көтерді, ал Түрксіб теміржолы ел үшін стратегиялық маңызы бар құрылыс ретінде бағаланды.

Ірі кәсіпорындар

Ет консерві комбинаты — алғашқы бесжылдықтағы ірі құрылыстардың бірі.
Ірі ұн комбинаты мен жаңа техникамен жабдықталған тері зауыты салынды.
1938 жылы арнайы зертханасы бар қой терісі зауытының құрылысы басталды.

Театр дәстүрі

1920 жылы «Ес-Аймақ» театр труппасы құрылды; құрамында Иса Байзақов, Әміре Қашаубаев, Жұмат Шанин, Жүсіпбек Елебеков секілді өнер қайраткерлері болды. 1934 жылы Семейде қазақ сазды-драмалық театр ұйымдастырылып, 6 шілдеде І. Жансүгіровтің «Кек» спектаклімен ашылды.

Ұлы Отан соғысы жылдарындағы Семей

1941 жылы облыс аумағында 238-ші және 8-ші атқыштар дивизиялары жасақталды. Бұл құрамалар майдан жолында ерлік көрсетіп, атақтар мен марапаттарға ие болды.

238-ші атқыштар дивизиясы (кейін 30-шы гвардиялық)

1942 жылғы 3 мамырда Жауынгерлік Қызыл Ту орденімен марапатталды.
1944 жылғы 3 қарашада «Рижск» құрметті атағы берілді.
13 мыңнан астам жауынгері ерліктері үшін үкіметтік марапаттарға ие болды.

8-ші атқыштар дивизиясы

1941 жылдың желтоқсаны — 1942 жылдың наурызы аралығында Семей және Аягөз қалаларында жасақталды.
Жауынгерлік жолы Воронеж түбінен басталып, Курск шайқасына ұласты.
1944 жылғы 5 наурызда «Ямпольск» құрметті атағы берілді.

Ерлікпен танылған жерлестер

Семей өңірінен 56 адамға Кеңес Одағының Батыры атағы берілді. Сонымен бірге бірқатар жауынгерлер Даңқ орденінің иегерлері атанды.

Қазіргі мәдени кеңістік

Семей Қазақстанның «мәдени астанасы» ретінде кең танылған. Қалада Абайдың әдеби-мемориалдық мұражайы, Ф. М. Достоевскийдің әдеби-мемориалдық мұражайы, орыс драма театры және басқа да мәдениет ошақтары жұмыс істейді.

Мұражайлар

Абай және Достоевский мұражайлары, Қазақстан мен Батыс-Сібір өлкетану мұражайы, Невзоровтар отбасы атындағы бейнелеу өнері мұражайы.

Театрлар

Абай атындағы қазақ сазды-драмалық театры және Ф. М. Достоевский атындағы орыс драма театры.

Кітапханалар

Қалада қоғамдық білім мен өлкетану дәстүрін жалғастыратын кітапханалар желісі бар.

Көрікті жерлер мен тарихи нысандар

Сәулет ескерткіштері

Бір мұнаралы мешіт — XIX ғасырдың екінші жартысы, қала құрылысы және сәулет ескерткіші, жұмыс істеп тұр.
Қос мұнаралы мешіт — 1856–1862 жж., мұсылмандық сәулет үлгісі, татар көпесінің қаржысына түрік жобасымен салынған, жұмыс істеп тұр.
Ямыш қақпасы — бекіністің сақталған батыс қақпасы, XVIII ғасырдың қала құрылысы ескерткіші.

Музей ғимараттары және тарихи үйлер

Невзоровтар отбасы атындағы мұражай — 1827 жыл, бұрынғы көпес Степановтың үйі.
Өлкетану мұражайының ғимараты — 1856 жыл, бұрынғы губернатор үйі.
Достоевскийдің әдеби-мемориалдық мұражай-үйі — 1838 жыл, жазушы 1857–1859 жж. тұрған үй ретінде белгілі.
Абай тұрған Анияр Молдабаевтің үйі — XIX ғасырдың соңы, мемориалдық тақталары бар тарихи нысан.

«Өлімнен де күшті» мемориалы

1991 жылғы 29 тамызда ҚР Президенті Н. Ә. Назарбаев Семей ядролық полигонын жабу туралы Жарлыққа қол қойды. 2001 жылғы 29 тамызда Полковничий аралында полигон құрбандарына арналған мемориал орнатылды (жоба авторы — Шота Уәлиханов).

Ертіс үстіндегі аспалы көпір

2000 жылғы 17 қазанда ашылды. Жобалауға жапондық IHI компаниясы және өңір әкімдігі қатысқаны аталады.

Жеңіс мемориалы

1985 жылғы 9 мамырда Орталық саябақта Ұлы Отан соғысында қаза тапқан семейліктерге арналған монумент орнатылды (авторлары: О. С. Клюшкин, А. В. Семченко, В. Ф. Тихомолов).

Белгілі тұлғалар

Абай дәстүрі

Абай Құнанбаев — ақын, ағартушы, жазба қазақ әдебиетінің және қазақ әдеби тілінің негізін қалаушы, философ.
Шәкәрім Құдайбердіұлы — ақын, жазушы, философ, тарихшы, композитор.

Әдебиет және ғылым

Мұхтар Әуезов — жазушы, қоғам қайраткері, ғалым; Қазақстан Ғылым академиясының академигі, профессор.
Таупық Рымжанов — жазушы.

Әлеуметтік-экономикалық даму көрсеткіштері (2011)

Қала экономикасы өнеркәсіп, аграрлық сектор, шағын бизнес және инфрақұрылымдық инвестициялар арқылы дамып келеді. Төмендегі деректер 2011 жылдың қаңтар–маусым айларындағы көрсеткіштерге негізделген.

Өнеркәсіп

49,3 млрд теңгеге өнім өндірілді — 2010 жылғы сәйкес кезеңнен 15,3% жоғары.

Аграрлық сектор

Жалпы өнім көлемі 4 499,1 млн теңге (2010 деңгейіне 101,7%). Ет өндірісі 6,9%-ға, сүт 2,0%-ға артты.

Сауда және шағын бизнес

Бөлшек тауар айналымы 39,8 млрд теңге (физикалық көлем индексі 107%). Белсенді шағын бизнес кәсіпорындары 969-ға жетіп, 10,8% өсті.

Инвестиция және тұрғын үй

Негізгі капиталға инвестиция 11 316 млн теңге (116,1%). 16 мың ш.м. жеке тұрғын үй пайдалануға берілді (2010 деңгейінен 182%).

Бюджет

Жеке табыс көздері бойынша бюджет жоспары 101,1% орындалды. Қосымша қорларды анықтау нәтижесінде 378,5 млн теңге есептеліп, нақты 338,7 млн теңге бюджетке түсті. Шығыс бөлігі 98,2% игерілді.

Еңбек нарығы

2011 жылдың қаңтар–маусымында жұмысқа орналастырылғандардың үлесі 72,4% болды (2010 жылмен салыстырғанда +8,8 п.т.). 1 шілдедегі тіркелген жұмыссыздар саны — 1518 адам. Орташа айлық жалақы 59 153 теңге болып, 13,5% артты.

Дереккөз ретінде көрсетілген мәтін: «KZ портал — Қазақша рефераттар жинағы».