Ерте заманда жезтырнақ деген жыртқыш шығып, адам баласына ауыр зиян салып, елді көктетпей қойыпты

Жезтырнаққа қарсы шыққан жалғыз батыр

Ерте заманда жезтырнақ деген жыртқыш пайда болып, елге ауыр қасірет әкеледі. Оған ешкімнің шамасы келмейді: барған адамды жезтырнақ жұтып қояды. Сонда бір күні Боран батыр боз атына мініп, жезтырнақтың мекеніне жалғыз аттанады. Оған серік болып ешкім шықпайды.

Орман ішіндегі алғашқы бетпе-бет

Боран батыр жезтырнақ мекендейтін қалың жыныс орманға келіп, дәу арқарды атып алады. Еті мен бауырын қоламтаға көміп, боз атын байлап, от басында бейқам отырғандай болады. Бір кезде жезтырнақтың дыбыры естіледі. Боз ат құлағын қайшылап, тықыршып осқырады. Ал батыр мұны елемегенсіп, орнынан қозғалмай отыра береді.

Сәлден соң жезтырнақ қарсы алдына келіп, бір тізерлеп отыра кетеді. Боран батыр қоламтада піскен бауырды кесіп жеп отыр. Сонда ол болат семсерінің ұшына томардай бауырды шаншып, жезтырнаққа ұсынады. Жезтырнақ семсердің ұшын тырс еткізіп қиып, бауырмен бірге іліп әкетеді.

Боран батыр саптама етігінің қонышынан екінші семсерін суырып алып, қоламтада жатқан арқардың асықты жілігін қурайша жона кесіп, екіге бөледі. Екі басындағы майын кезек-кезек аузына құйып, сүйекті лақтырып жібереді. Оның айбынынан, өткір семсерінен, садағынан және жанындағы айбалтасынан именген жезтырнақ ақырын шегініп, жым-жылас жоғалады.

Айла: ұйықтап жатқан адам — ағаш

Тұңғиық түнде Боран батыр өз бойындай, өз жуандығындай теректі кесіп әкеледі. Ер-тоқымын оған жастық қылып, үстіне шапанын жауып, ұйықтап жатқан адамға ұқсатып қояды. Өзі садағын алып, жанындағы үлкен теректің басына шығып, жезтырнақты аңдиды.

Аздан соң жезтырнақ ептеп жақындап келіп, «Қап, бәлем, сені ме!» дегендей әлгі «адамға» бас салады. Темір тегеуріні дүңкиген ағашты күтірлетіп жібереді. Адам емес, ағаш екенін аңғарған сәтте айналасына жалт қарағанда, Боран мерген жебесін дәл жүрегіне қадайды. Жезтырнақ ышқынып барып, серең етіп құлайды.

Боран батыр ағаштың басынан түсіп, өлген жезтырнақтың теңге-моншақтарын сыпырып алады да, болат тырнақтарын кесіп алып, ауылына қарай қайтады.

Халық қуанышы және батырдың даңқы

Бұл кезде ауыл іші аласапыран болады: «Боран батыр аман келе алмайды, жезтырнақтың темір тегеурінінен құтылмайды» деп, жұрт үрейге беріліп, күңіреніп жатады. Бірақ Боран батыр жеңіспен оралғанда, қалың ел қуанып, ақсарбас айтып, үлкен жиын-той жасайды.

Содан кейін де боз атты Боран батыр жезтырнақты жою жорығына әлденеше рет аттанып, олжалы оралып жүреді.

Теңге-моншақтың кегі: батырдың қызы

Күндердің күнінде Боран батырдың қызы ұзатылатын болады. Қыз ұзатыларда әкесінен алғаш жеңген жезтырнақтың теңге-моншақтары мен жез тырнақтарын сұрайды. Әкесі қанша жерден «мұны алсаң, өміріңе қатер төнеді» деп ескертсе де, қызы райынан қайтпайды. Ақыры, батыр амалсыз келіседі.

Қыз әкесінің берген бұйымын да, сөзін де көңіліне түйіп, ұзатылып кетеді.

Қалың ормандағы күзет

Боран батырдың қызы қалың жыныс орман ішінде, бір қора қоймен отырады. Күндіз күйеуі қой жаяды, түнде қыз өзі күзетеді. Әкесінің сөзін ұмытпай, сойылған қойдың санын шаңыраққа асып, қатырып қояды. Түнде қалғып кетпей, таңға жуық оянып алып, жіп иіріп, әндетіп отырады.

Бір күні таңға жуықта иттер қатты абалап үреді. Әдетте қасқырдың өзінен тайсалмайтын иттердің дауысы бірден басылып, қыңсылап барып өшеді. Жақындаған тықырды сезген қыз жанып тұрған отты өшіріп, қатқан санды қолына алып, босағаға бұғына қалады.

Жезтырнақ кемпірінің келуі

Бұл — жезтырнақтың кемпірі еді. Ол есікті тарс ашып кіріп, керегенің басында ілулі тұрған теңге-моншақтарды бірден таниды да: «Ым, қызымның түбіне жеткен сен екенсің ғой! Теңге-моншақты иемденіп алғаныңды қарашы. Өзің қайда?» — деп долданады. Сосын сөнген отты үрлеп жағып жібермек болады.

Сом білек, берік қайратпен ол жезтырнақ кемпірді отқа жығып, омыртқасын опырады. Содан бастап Боран батырдың қызы да батыр атанады.

Аңыздың түйіні

Ел аузында «боз атты Боран батыр және оның ұрпағы жезтырнақтың тұқымын құртқан» деген аңыз тарайды. Бұл хикая батырлықты ғана емес, сақтықты, сергектікті және қауіпке ақылмен қарсы тұруды да дәріптейді.