КАПИТАН СЭНД

1873 жылғы 2 ақпанда «Пилигрим» атты шкуна-бриг Гринвич бойынша 43°75 оңтүстік ендік пен 165°19 батыс бойлықта жүзіп жүрді. Бұл — Оңтүстік теңіздерде кит аулау үшін Сан-Францискода жабдықталған, сыйымдылығы төрт жүз тонна кеме.

«Пилигрим» Калифорниядағы бай кеме иесі Джемс Уэлдонға тиесілі болатын. Кемені бірнеше жылдан бері капитан Гуль басқарып келген. Уэлдон жыл сайын Берингов бұғазынан әрі, Тасмания мен Горн мүйісіне дейінгі оңтүстік және солтүстік теңіздерге кемелер керуенін жөнелтіп отыратын.

«Пилигрим» шағын болса да, флоттағы ең жүрдек әрі сенімді кемелердің бірі еді. Жақсы жабдықталғандықтан, аз ғана командамен-ақ Оңтүстік Мұзды мұхиттың мұз құрсауына дейін жетіп жүрді. Жаз айларында капитан Гуль көшпелі сеңдердің арасымен кемені асқан шеберлікпен жүргізетін. Мұндай мұздар Ізгі Үміт мүйісі мен Жаңа Зеландия маңында жиі кездесетін: бұлар — жылы су шайып, Атлант пен Тынық мұхитына түскенде еріп кететін үлкен айсбергтердің ұсақ бөлшектері ғана.

Бұл жолы аңшылық қиынға соқты. Шектен тыс қыру салдарынан кит сиреп, «нағыз киттер» құрып бітудің аз-ақ алдында қалды. Енді аңшылар жолақ жон киттерге ауысты, бірақ ол түрді аулау әлдеқайда қатерлі еді. Сапардың берекесі кетіп, қаңтардың бас шамасында — Австралия жазының аптабында — капитан Гуль аушылықты аяқтамай-ақ кері қайтуға мәжбүр болды.

Жалдап алған маусымдық матростар жұмысты керенау істей бастаған соң, капитан олардан тезірек құтылуды ойлады. «Пилигрим» солтүстік-батысқа бет түзеп, 15 қаңтарда Жаңа Зеландияның шығыс жағындағы Окленд портына келді. Маусымдық кит аулаушылар сонда түсірілді.

Порттан аттанар шақта капитанға бір топ жолаушы өтініш білдірді. Олардың ішінде кеме иесінің әйелі — миссис Уэлдон, беске жаңа толған ұлы Джек, миссистің немере ағасы Бенедикт және баланы бағып жүрген Нан есімді қара нәсілді кемпір бар еді. Бұлар Жаңа Зеландияға Джемс Уэлдонмен бірге келген. Бірақ жүрер алдында Джек қатты ауырып, ал Уэлдон асығыс шаруамен Америкаға аттануға мәжбүр болды да, отбасын Оклендте қалдырған.

Үш ай өткен соң, Джек сауығып, миссис Уэлдон жолға қамданды. Окленд пен Калифорния арасында тікелей қатынас жоқ болатын: әуелі Австралияға өтіп, Панама мойнағы арқылы қайтадан америкалық пароходтарды күту керек еді. Бір кемеден бір кемеге ауысып жүру ұзақ әрі балалы әйелге ауыр. Сондықтан миссис Уэлдон капитан Гульден өзін және қасындағыларды «Пилигриммен» Сан-Францискоға жеткізіп салуды өтінді.

Желкенді кемемен үш мың лье жол жүру — аз міндет емес. Бірақ капитан Гуль тәртіпті, кемесін мінсіз ұстайтын, ал экватордың екі жағында да ауа райы қолайлы еді. Капитан келісіп, өз каютасын жолаушыға босатты — балалы әйелге қырық-елу күндік сапарда жайлырақ болсын деді.

Дегенмен бағыттан аздап ауытқуға тура келетін: жүкті түсіру үшін алдымен Чилидегі Вальпарайсо портына соғып өту қажет еді. Соның есесіне, Вальпарайсодан соң жел ыңғай берсе, америкалық жағалаумен тікелей Сан-Францискоға тартпақ.

Миссис Уэлдон жолға шықса, Бенедикттің бірге аттанатыны түсінікті еді. Жасы елуді еңсерген, бойы аласа болғанымен денесі созылыңқы көрінетін, шашы қобыраған, кеңсірігіне алтын жалатқан қорапты көзілдірік қондырған бұл адамды бір көргенде-ақ ғалым екені аңғарылатын. Үй іші ғана емес, өзге жұрт та оны «Бенедикт ағай» дейтін: ол айналасына туыстай жақын, ақкөңіл адамның бірі болатын.

Күнделікті тұрмыста ол икемсіз, дәрменсіз еді: ұзын қол-аяғын қайда қоярын білмей, өз бетімен көп нәрсе тындыра алмайтын. Бірақ оны масыл деуге келмейтін. Керісінше, шаршауды білмейтін еңбекқор, ынталы адам еді — тек бар ынтасы жаратылыстануға ауған.

Оның жеңінің қайырмасына, бешпентінің өңіріне, қалпағының етегіне сансыз түйреуіш шаншулы жүретін. Қала сыртына серуендеп қайтса, қалпағы тұтас бір «жинақ қоймасына» айналатын: ішкі-сырты түйреуішке ілінген жәндіктерге толып кететін.

Жаңа Зеландияға келудегі мақсаты да — энтомология үшін жаңалық табу, өз коллекциясын сирек түрлермен байыту еді. Сапары сәтті аяқталып, енді ол олжасын Сан-Францискодағы үй музейіне жеткізіп, іріктеп, жүйелеуге асықты.

Бенедикт ағай өз коллекциясын қаңылтыр құтыға салып, мойнына асып жүретін. Оның ішінде қатты қанатты, көздері төбесіне біткен етқоректі стафилин қоңызы да бар еді. Ғалымдар мұны күні бүгінге дейін тек новокаледондық фаунаға тән деп жорамалдап келген.

Жергілікті маорилер «катипо» деп атайтын, шаққанынан адам өлетін улы өрмекшіні де ала кетуге кеңес берген. Бірақ өрмекші жәндіктер тобына жатпайды, әрі Бенедикт ағай оны ғылым үшін маңызды санамады. Ол үшін стафилин қоңызы әлдеқайда бағалы олжа еді. Коллекциясын сақтандырып, қажет жарнаның бәрін де төледі: оның көзінде бұл құты трюмдегі кит мұрты мен кит майынан да қымбат болатын.

Миссис Уэлдон кемеге келгенде капитан Гуль ашық ескертті: ол Джемс Уэлдоннан арнайы нұсқау алмағанын, әрі қауіпсіздік тұрғысынан жолаушыларға арналған пакетботпен салыстырғанда шкуна-бригтың қолайлылығы төмен екенін айтты.

Сол сәтте якорь көтерілді. «Пилигрим» желкендерін жайып, Окленд портынан шығып, америкалық жағалауға қарай бет алды. Алайда үш күннен соң шығыстан қатты жел тұрып, желге қарсы жүзу үшін кеме бағытын амалсыз өзгертті. 2 ақпан күні таңертең «Пилигрим» жоғарғы ендікке шығып кетті — Горн мүйісін айналып өтетін кемелер де мұндай жағдайда осы бағытты таңдауға мәжбүр болатын.

Ауа райы жалпы алғанда жақсы еді. Алғашқы бағыттан ауытқуға тура келгенімен, сапар әзірге қалыпты өтіп жатты. Миссис Уэлдон капитанның кеме кормосындағы шағын, жинақы каютасына орналасты — бұл кемедегі ең жайлы орын еді. Сол каютаға кішкентай Джек пен кәрі Нан да жайғасты. Ал Бенедикт ағай қасындағы құрқылтайдың ұясындай тар бөлмеге кірді.

Капитан Гульдің өзі кеме тұмсығындағы жәрдемшіге арналған каютаға көшті. Жалақыны үнемдеу үшін экипаж толықтырылмаған, сондықтан капитан жәрдемшісіз-ақ амалдайтын.

Шағын экипаждағы жасөспірім матрос — Дик Сэнд. Ол ата-анасы белгісіз жетім еді: сәби күнінде біреудің есігінің алдынан табылып, тәрбие үйінде өскен. Оған Ричард есімін қысқартып Дик деп атап кетіпті — сәбиді тауып алып, мейірім танытып, балалар үйіне тапсырған жүргіншінің құрметіне қойылған деседі. «Сэнд» деген фамилия Диктің табылған жерімен байланысты берілген.

Әңгіме осы тұста үзіледі: Дик Сэндтің кім екені, оның теңіздегі тағдыры қалай өрбитіні алдағы оқиғалардың өзегіне айналмақ.