Қазақша рефераттар

Халықаралық Алаш әдеби сыйлығының лауреаты

Алтай Халифа (1917–2003)

Алтай Халифа — 1917 жылғы 18 желтоқсанда Шығыс Түркістанда дүниеге келген дін және қоғам қайраткері, жазушы, ағартушы. Сауатын ауыл молдасынан ашып, кейін арабша және урдуша білім алған.

Негізгі бағыттары

  • Исламды насихаттау, ағартушылық қызмет
  • Аударма ісі: Құран мағынасы мен түсінігін қазақшаға жеткізу
  • Естелік және өмірбаяндық прозалар

Нақтыланған деректер

Туған жері
Шығыс Түркістан
Өмір сүрген жылдары
1917–2003
Марапат
Халықаралық «Алаш» әдеби сыйлығы

Көші-қон және тағдырлы жол

1933–1938 жылдары Қытайдағы қуғын-сүргінге байланысты ел-жұрты Баркөл, Гансу, Цинхай аймақтарына қоныс аударды. Кейін бұл көші-қон толқыны Шыңжаңнан тыс аймақтарға ұласып, қазақ қауымының тағдырына үлкен ықпал етті.

Басты кезеңдер (хронология)

  1. 1933–1938

    Қуғын-сүргін салдарынан Баркөл, Гансу, Цинхай аймақтарына ауа көшу.

  2. 1940–1941

    Алтай Халифа Елісхан және Зайыппен бірге бірнеше мың адамды Тибет арқылы Үндістанға бастап апарып, 1941 жылы Кашмир өлкесінде тұрақтатты.

  3. Кейінгі жылдар

    Үндістан мен Пәкістанда тұрып, арабша және урдуша білімін тереңдетті, діни медреселерде сегіз жыл оқыды.

  4. 1951

    Пешаварда Қытайдан көшіп келген қазақтар қоғамы құрылып, Алтай Халифа сол ұйымның жауапты хатшысы болды.

  5. 1953–1954

    Пәкістан қазақтарының Түркияға көшуін ұйымдастырушылардың бірі болды; кейін Түркияға қоныс аударды.

  6. 1991

    Қазақстанға біржола көшіп келді.

Түркияда шығармашылықпен қатар сауда кәсібімен де айналысты. Дегенмен оның ең маңызды мұрасы — Шығыс Түркістаннан басталған азапты көштің тарихын, ел жадындағы естеліктерді хатқа түсіруі.

Діни-ағартушылық қызметі

Құран аудармасы

1991 жылы Алтай Халифа аударған Құран Кәрімнің қазақша мағынасы мен түсінігі Фахд баспаханасында басылып, 800 мың данамен таратылды. Бұл еңбек қазақ тіліндегі діни-ағартушылық әдебиеттің кең таралуына елеулі үлес қосты.

Радиодағы уағыз-насихат

1995–2000 жылдары Қазақ радиосында әр жұма сайын ислам дініне қатысты арнайы хабар жүргізді.

Қоғамдық қызмет

Дүниежүзі қазақтары қауымдастығы жанынан құрылған «Инабат» имандылық тәрбие орталығының төрағасы болды.

Сонымен бірге Құран Кәрімнен бөлек, «Кәләм Шарифті» аударғаны, діни мазмұндағы көптеген еңбектердің авторы болғаны аталады.

Шығармалары

Алтай Халифаның кітаптары көш жолының азабы мен үмітін, елдің шежіресін және тарихи жадын көркем әрі деректік сипатта жеткізеді.

Өмірбаян және естелік

  • «Естеліктерім»
  • «Ата жұрттан Анадолияға дейін»
  • «Алтайдан ауған ел»

Тарихи-танымдық және діни еңбектер

  • «Қазақ түріктерінің шежіресі»
  • «Сияр нәби» (1995)

Пайдаланылған әдебиет

  • Қазақстан жазушылары: ХХ ғасыр. Анықтамалық. Алматы: «Ана тілі» баспасы, 2004. 392 бет.
  • «Қазақ энциклопедиясы» (9 том).
  • Қазақстан жазушылары: Анықтамалық. Құрастырушы: Қамшыгер Саят, Жұмашева Қайырниса. Алматы: «Аң арыс» баспасы, 2009.

Қысқаша түйін

Алтай Халифаның өмір жолы — ХХ ғасырдағы тарихи көші-қон, діни білім мен қоғамдық қызметтің түйіскен нүктесі. Ол эмиграциядағы қазақ қауымын ұйымдастыруға үлес қосып, кейін Қазақстанда діни-ағартушылық бағытта аударма және насихат жұмыстарын жүйелі түрде жүргізді.