Көкеңді көзіңе көрсетейін

Әңгіме

Андақұлдың шешесінің көрші ауылда тұратын сіңлісі қайтыс болып, шешесі соның жаназа намазына баруға жиналды. Кетерінде: «Құлыным, ана қасқа сиырды өрістен қарсы алып, қораға қама. Далада қалмасын, ұры-қары бар», — деп қайта-қайта тапсырып еді.

Андақұл: «Апа, ұқтым!» — деп сөзін бөліп, шешесі көліктен қалып қоя ма деп асықты.

Өрістен қайтқан мал және «қасқа сиыр» дауы

Шешесі кеткен соң, Андақұл кеш батқанша үйге бір кіріп, бір шығып, малдың қайтар уақытын дегбірсіз күтті. Күн ұясына қонғанда, ауыл шетіне қара шаң ілінді: өрістен қайтқан мал келе жатыр. Ол да шешесінің сиыр қайырғанда ұстайтын шыбығын алып, малдың алдынан шықты.

Қасқа сиырлар көрінді. Бірақ дәл сол сәтте ғана Андақұлдың өз сиырын жыға танымайтыны есіне түсті. Сұрай қоятын бақташы да көрінбейді.

Андақұл шыбығын шолтаңдатып арашаға ұмтылды да, қасқа сиырды қуып келе жатқан сиырды оңдырмай салып-салып жіберді. Ана сиыр тайқып шыға берді. Бірақ ауылға кірген тұста «қасқа сиыр» басқа көшеге бұрыла қашты. Андақұл оны қайырмақ болып әлек, сиыр бұдан жалтарып әлек.

Сол арада ауыл иттері де абалай үріп, соңдарынан ерді. Өрістен малын қарсы алған жұрт аң-таң: бірі көзін шарасынан шығара, бірі ауызын аңқайта ашып қарап тұр.

Ақыры «қасқа сиыр» бір үйдің есігі ашық ауласына сып етіп кіріп кетті. Із өкшелеп қуған Андақұл да сол аулаға ене бергенде, қарсы алдында жымия күліп тұрған Аяулымды көрді. Сонда ғана аңғарды: манадан бері өкпесі өшіп қуғаны — осы үйдің сиыры екен.

Аяулым және «бастаңғы»

Дәл сол сәтте алыстан өкіріп, жер тарпып тұрған бұқа да тығырықтан шығар жолды нұсқағандай болды. Андақұл: «Саған келе жатыр едім. Жолда сиырыңды сүзіп жатқан бұқадан айырып айдай келдім. Сенде шаруам бар еді», — деді.

Аяулым: «Үйге кір», — деді. Андақұл: «Жоқ, жүре сөйлесейік», — деп қасарысты.

Сол күні Андақұл шешесінің үйде жоқтығын қайта-қайта айтып келе жатты. Аяулым болса назданып: «Тіпті жақсы. Онда екеуміз бастаңғы жасаймыз», — деді.

Андақұл жол бойы: «Бастаңғы?.. Бастаңғы дейсің бе?» — деп қайта-қайта сұрай берді.

Үйге кіре бергенде Андақұл: «Жоғарылат!» — деді де, оны диван жаққа жетеледі. Аяулым сыбырлап: «Бастаңғы бастаймыз», — деді. Андақұл есіктің ілгегі туралы айтып үлгергенде, Аяулым: «Алаң болма, бұл — бастаңғы. Ол үшін ешкім де…» — деп тоқтатты.

Қабылқайырдың қысымы және амалсыз неке

Бәлкім, бұл оқиға сол күйі өшіп те қалар ма еді. Бірақ Аяулымның әкесі Қабылқайыр араласты. Ол әйелінен: «Қызыңа Андақұл сөз айтып па?» — деп сұрады. Әйелі: «Жоқ, жай… жастар ғой», — деп құтылмақ болды.

Қабылқайырдың ашуы бұрқ етті. Ол ертеңінде өріске малын шығарып жүрген Андақұлға атпен жетіп келді де: «Біздің қызға қашан құда түсесіңдер?» — деп төтесінен қойды.

Андақұл: «Ондай әңгіме болған емес. Біз жай… ойнап-күліп…» — деп күмілжігенде, маңайда тірі жан жоқтығын аңғарған Қабылқайыр оның кіндігінен төмен тепті. Артынша: «Абзалға не істегенімді естідің бе? Сол сияқты сені де…» — деп қорқытып, шошытты.

Көп ұзамай шешесі өзі-ақ сөз бастап: «Осы Аяулым бізге келін болса… қарсы емессің ғой?» — деді. Сол сәтте Қабылқайырдың ашулы жүзі елестеп кеткен Андақұл: «Қарсы емеспін», — деп жауап берді. Осылайша, Аяулым мен Андақұл шаңырақ көтерді.

Қара көлеңке: шешенің қазасы

Бір күні намаз оқып отырған шешесінің аузына біртүрлі сөз ілінді: марқұм Қабылқайырдың әруағы түсіне кіріп, «Аяулымның аяғы ауыр» деп сыбырлағандай. Андақұл мұның бәрін шантаждың жалғасы деп ойлап үлгергенде, аяқ астынан үй іші қараңғыланып, құйын көтерілгендей болды.

Сол сәтте әлдене әйнекке сарт етіп тиіп, шынысы быт-шыт болды да, намаз оқып тұрған шешесі мұрттай құлады. Оның соңғы сөзі: «Астапыралла!..» еді.

Қала тірлігі және отбасындағы суынған сезім

Аяулым мен Андақұл шағын қалалардың біріне көшіп келді. Андақұл базарда жүкші болып істеді: таңғы алтыда кетіп, кешкі тоғыз-онда әрең оралатын. Тамағын асығыс ішіп, шаршаған күйі төсекке құлайтын; Аяулымды тіпті ұмытқандай.

Бірде ыза болған Аяулым үстіне еңкейе бергенде, Андақұл: «Арсыз неме, мен шаршап жатырмын!» — деп, тұра сала жағынан тартып жіберді. Аяулымның «тоқтар, ақылға келеді» деген үміті сол сәтте үзіліп кеткендей болды.

Көп ұзамай ол үйдегі азды-көпті ақшаны алып, барын киіп, көрші қалалардың біріне тайып тұрды.

Жол азабы: тоналу, зорлық және жоғалу

Қаланың ортасынан кафе мен мейрамханалар көп шоғырланған маңнан пәтер жалдап, алысқа қатынайтын жүргізушілерді торуылдап күн көрді. Бір түнде отырған көліктің жүргізушісі абыржып: «МАИ тексеріп жатыр, тез түсіңіз!» — деді. Аяулым сөмкесіне қол созғанда, әлгі жүргізуші: «Оны маған беріңіз» — деп жұлып алып, көлікті жүргізіп кетті.

Төлқұжатсыз, ақшасыз қалған Аяулым қаңғып жүрді. Дерт меңдеп, дәрі алуға да шамасы жетпеді. Жол-жөнекей көлік тоқтатқандардың ішінде де арам ойлысы табылды: алқасы мен жүзігін көздеп, қорлап, тонап кетті.

Қайтып келу: бөгет, төбелес, және кешіккен сезім

Аяулым үйге жеткенше сан оймен арпалысты: «Қарсы алар ма екен? Қуып шықса қайтем?» деген күдік маза бермеді. Тіпті «бір шахтаға құлап өлсем бе?» деген суық ой да сана шетіне қонақтады.

Есікті ашқан кексе әйел Аяулымды танып: «Кет! Андақұл маған үйленген. Енді Андақұл — менікі!» — деп жолын кесті. Аяулым ентелеп кірмек болғанда, әйел кеудесінен итерді. Сол-ақ екен төбелес басталды. Талай қорлық көріп, таяқ жеп шыңдалған Аяулым бұл жолы да тайсалмады: әйелдің шашын жұлып, бетін тырнап, тепкілеп, әбден сілесі қатқанша тоқтамады. Анау үйден атып шығып қашты.

Үйге кірсе, төсекте сұлық жатқан Андақұл көзін ашып: «Келдің бе?.. Тірі екенсің ғой…» — деп кемсеңдеді. Аяулым оған қарай ұмтылды.

Сүлеймен Баязитов