Бұрындық хан

Бұрындық хан (1480–1511)

Бұрындық хан — Керей ханның үш ұлының бірі. Оның нақты қай жылы дүниеге келгені белгісіз. Орта ғасырлардағы жазба деректердің үзік-үзік мәліметтеріне сүйене отырып, оның өмірінің шамамен 40–50 жылдық кезеңін ғана қалпына келтіруге болады.

Бұрындық ханның өмір жолы Қазақ хандығы тарихының алғашқы дәуірімен тығыз байланысты. Сондықтан хандық тарихындағы ірі оқиғалар мен өзгерістер оның өміріндегі негізгі белестер ретінде қарастырылады. Жазба деректердің тапшылығына қарамастан, Бұрындық хан қызметінің бірнеше кезеңі айқын көрінеді.

Негізгі белестер

1 Қазақ хандығы құрылуының екінші кезеңіндегі рөлі (шамамен 1469–1472 жж.).
2 1472–1473 жылдардан XV ғасырдың 90-жылдарының ортасына дейін: батыста ноғай мырзаларымен, оңтүстікте Сыр бойы қалалары мен өңірлері үшін күрестегі қызметі.
3 XV ғасырдың 90-жылдарының ортасынан XVI ғасырдың алғашқы онжылдығына дейін: Қасым сұлтанмен қайшылықтар, Шайбани ханмен одақтасу, беделінен айырылып, елден кетуі.

Құрылу үрдісіндегі орны (1469–1473)

Әбілқайыр ханның жорығы және билік ауысуы

1469 жылы Әбілқайыр хан Моғолстанның батысындағы Қазақ хандығына қарсы жорық ұйымдастырып, сол жылдың қараша–желтоқсан айларында жол үстінде қайтыс болды. Оның орнына екінші ұлы Шайх-Хайдар отырды.

Шайх-Хайдардың билігіне деректер біркелкі оң баға бермейді. «Тарих-и Қыпшақ» авторы Ходжамқұлы-бек Балхи оның мінезін: «жұмсақ және жігерсіз, басқару ісіне өз бетінше қадам жасауға қабілетсіз» деп сипаттайды.

Керей ханнан кейінгі жағдай

Осы жағдайды пайдаланған Әбілқайырдың бұрынғы қарсыластары әр тараптан жорықтар жасай бастайды. Қазақ хандығы тарапынан да бірнеше соққы ұйымдастырылады.

Бірқатар деректерде «көшпелі өзбектер» мемлекетін әлсіретудегі қазақтар жағынан негізінен Жәнібек хан ғана аталады. Керей ханның аталмауы оның 1469 жылға дейін қайтыс болғанын меңзейді. Керейдің үлкен ұлы болғандықтан, Бұрындықтың әкесінің ұлысын басқаруы заңды еді.

Аңыз дерек бойынша: «Шудың бойында он жылдай хандық құрған Керей хан Хан тауына жерленіпті». Бұл мәліметті ел аузынан жинап, жариялаған археолог М. Елеуов.

Бұрындықтың алғашқы рет «хан» ретінде аталуы

Керейден кейін хандық билік Жәнібек ханға өтті. Бұрындық ұлыс басқарып, Жәнібек ханның жарлықтарын орындады. Дәл осы кезеңде Бұрындық есімі жазба деректерде алғаш рет «хан» лауазымымен ұшырасады.

Шайх-Хайдарға қарсы күресті басқарған — Жәнібек хан, ал оны тікелей іске асырған — Бұрындық болғаны айтылады. Дерек мазмұны бойынша: Жәнібек хан адамдарынан Бұрындық хан өз ұлысын жинап, Әбілқайыр хан ұлдарына тұтқиылдан соққы береді; қарсыласуға шамалары келмей, олар жан-жаққа бытырай қашады; Бұрындық қайтқан соң, қайта бас қосады.

Рөлі

Жәнібек тапсырмасын орындаушы, жорықты жүзеге асырушы.

Мақсаты

Дешті Қыпшақтағы шайбанилық сұлтандарды әлсірету және жоюға ұмтылу.

Нәтижесі

Соққы сәтті болғанымен, түпкі мақсат толық орындалмаған; қарсы жақ қайта күш жинаған.

Соған қарамастан, бұл жорық Бұрындықтың есімін тарихта қалдырды және оның Қазақ хандығы құрылу кезеңіне, әсіресе екінші кезеңіне қосқан үлесін айқындайды.

Күшейю дәуірі және Сыр өңірі үшін күрес (XV ғ. 70–90 жж.)

Бұрындық ханның қазақ тарихында айқын көрінген кезеңі — XV ғасырдың 70–90 жылдары. Бұл дәуір Қазақ хандығы үшін күшею, нығаю және қазақ халқының этникалық аумағын біріктіру жолындағы күрес кезеңі болды. Осы жылдардағы басты оқиғалардың бірі — Сыр өңірі үшін Мауреннахр билеушілерімен, шайбанилық сұлтандармен және Моғолстан хандарымен жүргізілген соғыстар.

Сыр бойы (Түркістан аймағы) нені білдіреді?

Сыр бойы деп Сырдария өзенінің орта ағысы бойындағы жерлер аталады. XIV–XVI ғасырлардағы жазба деректерде бұл өңір «Түркістан аймағы» ретінде кездеседі. Аймақ XI ғасырдан бері Дешті Қыпшақтың ажырамас бөлігі болып, онымен бірге тұтас шаруашылық, мәдени, этникалық, діни және тілдік кеңістік құрды. Кейбір тарихи кезеңдерде ғана ол саяси жағынан Мауреннахрға уақытша бағынышты болды.

XI–XV ғасырларда Дешті Қыпшақ пен Мауреннахр арасындағы қатынастардың негізгі түйіні — осы Түркістан аймағы. Бұған қыпшақ хандығы мен Хорезм, Орда Ежен мен Шағатай ұлысы, Орыс хан мен Ақсақ Темір, Тоқтамыс пен Ақсақ Темір, Барақ хан мен Ұлықбек, Әбілқайыр хан мен Темір әулеті арасындағы байланыстар мысал бола алады.

Күрестің басталуына түрткі болған жағдай

Аймақ үшін күрестің басталуы Бұрындық хан билігі тұсына сәйкес келеді. Негізгі түрткі болған оқиға — Әбілқайыр ханның немересі Мұхаммед Шайбани ханның Мауреннахрдың қол астындағы Түркістан аймағына келіп бекінуі.

Бұл кезеңде Мауреннахр билеушілері өзара феодалдық қақтығыстардан әлсіреп, Түркістанды қорғай алатындай қуаттан айырылған еді. Сондықтан олар қазақтарға қарсы шайбанилық сұлтандарды пайдалануды тиімді санады.

Алғашқы соқтығыстар және нәтижесі

Қазақ хандығы бұл әрекетке дереу қарсы шықты. Қыс мезгіліне қарамастан, Бұрындық хан бастаған қазақ әскерлері Мұхаммед Шайбани хан бекінген Сығанақ, Сауран және Созақ өңірлерінде ұрысқа түседі.

Бірнеше шайқаста жеңілген Шайбани хан қашуға мәжбүр болды. Аймақ әкімшісі Мұхаммед Мазид-тархан оның Самарқанға кетуіне көндіреді. Осылайша күрестің алғашқы кезеңі Қазақ хандығы үшін сәтті басталып, аймақтың солтүстік бөліктері Қазақ хандығына өтті.

1470–1480 жылдар: ықпалдың кеңеюі

Деректерде бүкіл хандықты Бұрындық басқарғаны айтылғанымен, алғашқы жеңістер кезеңінде Жәнібек ханның ұлдары — Қасым, Жиренше, Махмұд сұлтандар ерекше көзге түседі. Бұл ұрыстар шамамен 1470-жылдардың ортасында өткен деп есептеледі.

XV ғасырдың 80-жылдарында Шайбани хан Мауреннахр билеушілеріне сүйеніп, аймаққа қайта енеді де, солтүстік өңірді басып алады. Алайда Бұрындық хан мен Жәнібек хан ұлдарының қарсы әрекеттері нәтижесінде Шайбани хан Түркістан аймағынан қайта кетуге мәжбүр болады.

Қазақ хандығы солтүстік бөлікті сақтап қана қоймай, аймақтың орталық және оңтүстік бөліктерінде де ықпалын күшейте бастайды. Негізінен Жәнібек ханның тоғыз ұлының саяси салмағы өсіп, ұлыстары кеңейеді: қалалар мен қолайлы қыстаулар олардың иелігіне көше бастайды.

Ішкі қайшылықтар және одақтар (XV ғ. 90 жж. – XVI ғ. басы)

Қайшылықтың түбі

XV ғасырдың 90-жылдарында Бұрындық хан мен Жәнібек хан ұлдарының арасында қайшылықтар күшейе бастайды. Оның негізгі себебі — Сыр өңірінде Жәнібек хан ұлдарының ықпалының артып, нығаюы. Ішкі саяси алауыздық сыртқы саясатқа да әсер етіп, Түркістан аймағы үшін күресті күрделендірді.

1493–1496 жылдар: ауыр соғыс

1493–1496 жылдары Түркістан аймағы үшін болған ұрыстар ұзақ әрі ауыр болды. Шайбани хан бірде Моғол ханына, бірде Мауреннахр билеушілеріне сүйеніп, бағытын жиі өзгертіп отырды. Тіпті ол Бұрындық ханмен де жақындасуға талпынды.

Одақтар жүйесі және қоғам ішіндегі бөліну

Жәнібек хан ұлдарымен арадағы қайшылықтың шиеленісуі Бұрындықты Шайбани ханмен одақ құруға итермеледі. 1496 жылы үш жылға созылған соғыстан кейін тараптар келісімге келеді.

Түркістан аймағы үшке бөлінді: солтүстігі — Қазақ хандығына, оңтүстігі — Моғолстанға, орталығы — Шайбани ханға қарады.
Одақты бекіту үшін Бұрындық хан екі қызын шайбанилық екі сұлтанға ұзатады.
Бұған қарсы Жәнібек хан ұлдары Моғолстан ханымен жақындасып, қарсы одақ құрады: Қасым сұлтанның ағасы Әдік сұлтан Моғол ханының қарындасына үйленеді.

Беделдің құлдырауы

XV ғасырдың соңына қарай Қазақ хандығындағы саяси күштер екіге бөлініп, бұл жағдай хандықтың сыртқы саяси ахуалына да ықпал етті. Алайда қалыптасқан ахуал Бұрындық ханның беделін арттырмады: хан ретінде ол саяси күштердің басын біріктірудің орнына, қарсыласып тұрған тараптардың біріне айналды. Бұл — оның ықпалы әлсіреуінің бастамасы болды.

Бұрындық хан өмірінің трагедиялық қыры да осында. XVI ғасырдың алғашқы онжылдығында оның тағдырын түбегейлі өзгерткен күрделі ірі оқиғалар орын алды.