Павлодар облысының Баянауыл ауданында туған
Қаныш Имантайұлы Сәтбаев (1899–1964): тұлға және ғылыми мұра
Қаныш Имантайұлы Сәтбаев — Қазақстандағы геологтар ғылыми мектебінің негізін қалаған, қазақстандық металлогения ғылымын қалыптастырған көрнекті ғалым, геология-минералогия ғылымдарының докторы, профессор, қоғам қайраткері. Ол Қазақстан Ғылым академиясын ұйымдастырушылардың бірі әрі тұңғыш президенті болды, КСРО және Қазақстан Ғылым академияларының академигі атанды, сондай-ақ Тәжікстан Ғылым академиясының құрметті мүшесі болды. КСРО Мемлекеттік және Лениндік сыйлықтарының лауреаты ретінде оның еңбегі жоғары бағаланды.
Негізгі рөлдері
- Металлогения мектебінің негізін салушы
- Қазақ КСР Ғылым академиясының тұңғыш президенті
- Ғылым мен өндірісті ұштастырған ұйымдастырушы
Ғылыми бағыты
- Кентасты кендер геологиясы
- Қазақстанның минералдық ресурстары
- Формациялық металлогендік талдаудың кешенді әдісі
Әсер еткен кеңістік
- Жезқазған–Ұлытау
- Сарыарқа
- Кенді Алтай, Қаратау, Қарағанды алабы
Туған жері және білім жолы
Қаныш Сәтбаев бұрынғы Семей губерниясының Павлодар уезіндегі Ақкелін болысында (қазіргі Павлодар облысы, Баянауыл ауданы) дүниеге келді. Болашақ ғалым сауатын ауыл молдасынан ашып, кейін Павлодардағы орыс-қазақ мектебінде, Семей мұғалімдер семинариясында білім алды. Семейдегі оқу жылдары оның өмірінде ерекше орын алады: бұл ортада ол Жүсіпбек Аймауытов, Мұхтар Әуезов секілді көрнекті тұлғалармен қатар оқыды.
Кейін Томск технология институтының тау-кен факультетінде геологиялық барлау мамандығын игерді. Профессор Михаил Усовпен кездесуі оның ғылымға түпкілікті бет бұруына ықпал еткен маңызды оқиғалардың бірі ретінде айтылады.
Зияткерлік байланыстар
Сәтбаев Шәкәрім Құдайбердіұлымен тығыз байланыста болып, оның шығармашылығын жоғары бағалаған. Сондай-ақ Алаш қозғалысы қайраткерлерінің бастамаларына қолдау білдіргені деректерде айтылады.
Қызмет жолы: барлау, басқару, академия
1920–1941: өндірістік геология және барлау
Бұл кезеңде ол Баянауылда халық судьясы қызметін атқарды, кейін Атбасар түстімет тресінің геология бөлімін, Қарсақтай мыс комбинатының геологиялық барлау бөлімін басқарды және комбинаттың бас геологы болды. Дәл осы жылдары оның Жезқазған өңірінің әлеуетін дәлелдеудегі еңбегі айрықша көрінді.
1941–1952: ғылымды ұйымдастыру
Ол КСРО Ғылым академиясы Қазақ бөлімшесі құрамындағы Геология ғылымдары институтын басқарды, Қазақ бөлімшесі төралқасының төрағасы және орынбасары қызметтерін атқарды. Осы жылдары Қазақ КСР Ғылым академиясының құрылуы мен қалыптасуына жетекшілік етіп, оның тұңғыш президенті болды.
1952–1964: қысым және қайта оралу
1952 жылы әкімшіл-әміршілдік жүйенің қысымына ұшырап, қызметі төмендетіліп, Қазақ КСР Геология институтының директоры болып тағайындалды. 1955 жылы қайтадан Ғылым академиясының президенті болып сайланып, өмірінің соңына дейін осы қызметті атқарды.
Жезқазған феномені және Сарыарқаның ғылыми картасы
Сәтбаевтың негізгі ғылыми еңбектері кентасты кендер геологиясына және Қазақстанның минералдық ресурстарына арналды. Ол Жезқазған кенін зерттеуге, Орталық Қазақстанның (Сарыарқаның) металлогендік және болжам картасын жасауға көп күш жұмсады. Ғылымға формациялық металлогендік талдаудың кешенді әдісін енгізуі — оның әдіснамалық жаңалығы ретінде бағаланады.
1926–1929: Жезқазғанның жаңа бағасы
Бұрын мардымсыз өңір саналған Жезқазғанды ірі мыс кентасты аудан ретінде дәлелдеу — Сәтбаев еңбегінің тарихи нәтижелерінің бірі. Ол бұрынғы геологиялық деректерді терең талдап, кең ауқымды барлау жұмыстарын ұйымдастыруға болатын ірі нысан екенін негіздеді.
Кең өңірлік зерттеулер
Ол минералдық шикізатқа бай Сарыарқа, Кенді Алтай және өзге аймақтарды жүйелі зерттеді. 1927–1928 жылдары Жезқазған, Қарсақбай, Атбасар, Спасск аудандары, Қарағанды көмір алабы, Қаратау полиметалл кендері бойынша ғылыми мәні жоғары еңбектер жариялады.
Соғыс жылдарындағы стратегиялық шешім
Ұлы Отан соғысы жылдарында танк бронін құюға қажет марганец тапшылығы туындағанда, Сәтбаевтың жетекшілігімен қысқа мерзім ішінде Жезді марганец кені барланып, іске қосылды. Бұл оның ғылымды елдің нақты қажетіне жедел бағдарлай алғанын айқын көрсетеді.
Ғылым инфрақұрылымы және өндіріс жобалары
Сәтбаев тек зерттеуші ғана емес, ірі ғылыми ұйымдастырушы болды. Оның қолдауымен Алматыда Орта Азия геофизика тресі ұйымдастырылып, Қазақ КСР Геология және жер қойнауын қорғау министрлігі құрылды. Қазақстан Ғылым академиясын ұйымдастыру барысында бөлімдер, институттар, зертханалар, секторлар мен базаларды жүйелі жоспарлауға ерекше мән берді.
Кадр дайындау
Ғылыми кадрлар даярлау ісін стратегиялық міндет деп түсініп, жас зерттеушілер мектебін қалыптастыруға күш салды.
Экономикамен байланыс
Зерттеу бағыттарын халық шаруашылығының сұранысымен ұштастырып, ғылыми нәтижелерді өндіріске енгізуді жүйелі қолдады.
Ірі жобалар
Жезқазған кен-металлургия комбинаты, Қарағанды мен Балқаш металлургия зауыттары, Ертіс–Қарағанды арнасы сияқты бастамалармен оның есімі тығыз аталады.
Кен орындарын игеру мен бағалау
Маңғыстау, Мұғалжар, Торғай өңірлерінің табиғи байлықтарын анықтау, Кенді Алтайды, Қаратау фосфоритін, Қостанай мен Жезқазған–Ұлытау аймақтарындағы темір, марганец және өзге кендерді игеру бағытындағы жұмыстарға жетекшілік етіп, ғылыми негіздеме жасады.
Мәдениет, тарих және ағартушылықтағы еңбегі
Сәтбаевтың ізі геологиямен ғана шектелмейді. Ол мәдениет пен тарих саласына да айтарлықтай үлес қосты: Шоқан Уәлиханов жазып алған «Едіге» жырының мәтінін қазақ оқырманына түсініксіз араб, татар сөздерінен тазартып, қазақ тілінің жаңа орфографиясы негізінде қайта даярлағаны айтылады.
- Жезқазған–Ұлытау өңірінен этнографиялық мұралар жинап, «Жезқазған ауданындағы көне заман ескерткіштері» атты еңбек жазды.
- Қазақ орта мектебінің төменгі және жоғары сыныптарына арналған «Алгебра» оқулығын дайындады.
- 1931 жылы А.Затаевичтің «500 қазақ әндері мен күйлері» жинағына 25 әнді өзі орындап, орыс тілінде ғылыми түсініктеме беріп енгізді.
Тұлғалық болмыс: бір ауыз сөздің салмағы
1947 жылғы сапардан естелік
1947 жылы Англияға барған кеңес парламентарийлері құрамындағы қазақ ғалымынан Ұлыбританияның экс премьер-министрі Уинстон Черчилль қалжыңдап: «Барлық қазақтар сіз сияқты сұңғақ, батыр тұлғалы ма?» — деп сұраған екен.
Сонда Қаныш Сәтбаев: «Жоқ, Черчилль мырза, қазақтардың ішіндегі ең кішісі — мен. Менің халқым менен де биік», — деп жауап бергені айтылады.
Бұл жауап оның сыртқы келбетін ғана емес, елін қадірлеген ішкі биіктігін де аңғартады.
Саяси қысым кезеңі
1940-жылдардың соңы мен 1950-жылдардың басындағы саяси қуғын-сүргін толқынында Сәтбаев та қысым көрді. Соған қарамастан, ғылымның институционалдық негіздерін қалыптастыруды тоқтатпай, Қазақстан ғылымының ұзақмерзімді бағытын айқындай алды.
Марапаттар, құрмет және есімнің мәңгіленуі
Қаныш Сәтбаев төрт мәрте Ленин орденімен, сондай-ақ II дәрежелі Отан соғысы орденімен және медальдармен марапатталған. Ол КСРО Мемлекеттік және Лениндік сыйлықтарының иегері атанды.
Есімі берілген нысандар
- Қазақстан Ғылым академиясының Геология ғылымдары институты
- Қала, көптеген көшелер мен мектептер
- Қазақ ұлттық техникалық университеті (ірі техникалық оқу орны)
- Кіші ғаламшар (планета)
Табиғат пен ғылымдағы белгі
- Жоңғар (Жетісу) Алатауындағы мұздық пен шың
- Қаратаудағы ванадий кенінен табылған «Сәтбаевит» минералы
- «Академик Сәтбаев» гладиолиусы
Дереккөз
«Қазақстан ұлттық энциклопедиясы», 7-том және мәтіндегі өмірбаяндық-танымдық деректер негізінде ықшамдалып, редакцияланып берілді.
Қорытынды
Қаныш Имантайұлы Сәтбаев — Қазақстанның минералдық-шикізаттық негізін ғылыми тұрғыда айқындауға еңбек сіңірген, ғылымды ұлттық дамудың қуатты тетігіне айналдырған тұлға. Оның ғылыми мұрасы, ұйымдастырушылық тәжірибесі және мәдени-ағартушылық еңбектері Қазақстан тарихындағы ірі дәуірдің айқын көрінісі ретінде бағаланады.