Қолыңды бер, жүрегіңді бер
Сәнқойдың қыстырма жағасы
Баяғыда бір сәнқой болыпты. Оның жатса-тұрса ойлайтыны — етіктің қалыбы, тарақ және тамаша сәнді қыстырма жаға екен. Әңгіме дәл сол жаға жайында.
Жарық дүниеде біраз ғұмыр сүрген қыстырма жаға бір күні үйлену туралы ойлана бастапты. Сол кезде оны шұлықтың баулығымен бірге жууға тура келеді.
Баулықпен болған оқиға
— Ой, — дейді жаға. — Неткен сымбат, неткен нәзіктік, неткен сүйкімділік! Мұндай ғажапты өмір бойы көрген емеспін! Есіміңізді білуіме рұқсат па?
— Ой, жоқ-жоқ, — деп жауап береді баулық.
— Онда мекенжайыңызды білуге болмас па екен?
Баулық өте ұялшақ еді. Сұрақты ерсі көріп, тіл қатпай қояды.
— Бәлкім, сіз белбеу шығарсыз? Көйлектің белін буатын кәдімгі таспа бау сияқты… Иә-иә, сүйікті бойжеткен, сіздің әрі сұлу, әрі пайдалы екеніңіз көрініп тұр.
— Өтінемін, менімен сөйлеспей-ақ қойыңызшы! — дейді баулық. — Мен сізге ешқандай ишара білдірген жоқ сияқты едім ғой.
— Сұлулығыңыз аз сылтау ма? — дейді жаға.
— Өтінішімді жерге тастамаңызшы, менен аулақ жүріңізші! — деп дауыстайды баулық. — Түріңізге қарағанда нағыз еркексіз!
— О не дегеніңіз, мен сәнқой емеспін бе? — дейді жаға. — Менде етік қалыбы да, тарақ та бар!
Мақтанның алғашқы көлеңкесі
Бірақ бұл сөзінің бәрі өтірік еді: етік қалыбы мен тарақ — оның емес, қожасының заттары болатын. Қыстырма жаға босқа мақтанды.
— Әрмен тұр, әрмен тұр! — дейді баулық. — Мұндай сөзге бойым үйренбеген.
— Шыбық тимес шыңқ етер екенсің, — дейді жаға.
Үтікпен тілдесу
Көп ұзамай жаға кірден алынып, жуылып, крахмалданып, күнге кептіріледі де тегістеуіш тақтайға қойылады. Қыздырылған үтік әкелінеді.
— Кәнизәк! — деп жаға үтіктің табанына тіл қатады. — Көркем жесір! Өртеніп барамын! Табан астында өзгеріп барамын! Жанып барамын! Сіз мені жандырып жібердіңіз! Ой!.. Қолыңызды беріңіз, жүрегіңізді беріңіз!
— Ой, алба-жұлба неме! — дейді үтіктің табаны да, жағаның үстімен паңдана жүріп өтеді.
Үтік өзін теміржолмен вагон сүйреп келе жатқан локомотивтей сезінді.
— Алба-жұлба неме! — дейді ол тағы да.
Жағаның жиектері сәл-пәл тоза бастайды. Оны түзетуге қайшы келіп қалады.
Қайшымен «құда түсу»
— О! — деп жаға таңдай қағады. — Сіз буынсыз биші шығарсыз! Аяғыңызды созуыңыздың өзі ғажап қой! Мұндай кереметті өмірімде көрген емеспін! Сізге тең келетін жан бар ма екен? Теңдесіңіз жоқ!
— Білеміз! — дейді қайшы.
— Сіз графиня болуға лайықсыз! — деп жалғастырады жаға. — Менің иелігімде бар болғаны сәнқой мырза, етік қалыбы және тарақ қана… Шіркін, жеке меншігімде мекенжайым болса ғой…
— Құда түспекші! — деп айқай салады қайшы.
Сөздің соңы — кесік
Ашумен қайшы жағаны қаттырақ қиып жібереді де, оны жарамсыз етіп тастайды. Амалсыздан жағаны лақтырып жіберуге тура келеді.
Тараққа айтылған сөз
— Енді тараққа құда түсуден өзге амалым жоқ, — дейді жаға. — Бойжеткен, тістеріңіз қандай жақсы сақталған, ғажап екен! Тұрмысқа шығу туралы ойланып көрдіңіз бе?
— О не дегеніңіз! — дейді тарақ. — Мен қалыңдықпын! Етіктің ұясына ұзатылғалы жатырмын!
— Қалыңдық! — деп айқай салады жаға.
Енді құда түсетін ешкім қалмаған соң, жаға құдалық атаулыдан жеріп кетеді.
Қағаз фабрикасына түскен тағдыр
Уақыт өте береді. Ақырында жаға өзге ескі-құсқы қалдықтармен бірге қағаз фабрикасына тап болады. Бұл жерде ескі-құсқы қалдықтардың «қоғамы» жиналғандай: жұқа мата қиындылары қалың, дөрекі қалдықтардан аулақ жүруге тырысады. Әрқайсысының айтары бар, бірақ жағаның хикаясы бәрінен ұзақ еді — өйткені оның мақтаншақтығы да ерекше болатын.
— Мен қаптаған қалыңдықтың ортасында қалдым! — деп даурығады ол. — Соңымнан қалмай өздері жүгіретін. Өйтпегенде ше: крахмалданғанда мен сондай кербез көрінетінмін. Менде тіпті жеке меншігімде етік қалыбы мен тарақ та болды! Бірақ оларды ешқашан пайдаланған емеспін. Менің бір қырын жатып алатын кезімді көрсеңдер ғой!
— Алғашқы қалыңдығым — баулықты — өмір бойы ұмытпаймын. Ол сондай жұқа, нәзік, жұмсақ еді! Ол мен үшін ағаш шелекке құлап түсті.
— Бір жесір келіншек те болған. Ол темірдей аппақ болып, қызуға дейін барды. Бірақ мен оны да тастап кеттім: ол қайғыдан қарайып кетті!
— Одан кейін буынсыз бишіге жолықтым. Көрдіңдер ме, мені жарақаттаған — сол. Аю әйел еді!
— Өз тарағым да маған ессіз ғашық болатын. Махаббат мұңынан ол тістерінен айырылды!
— Жалпы, басымнан кешкен хикаяларымда қисап жоқ! Бәрінен де бұрын байлауышты аяймын, ал мен үшін ағаш шелекке құлап кеткен баулықты көрмейсің бе? Иә, ар-ожданыма қатысты біраз жай бар…
Түйін: мақтанның жазасы
— Енді менің қағазға айналатын мезгілім жетті, — дейді жаға.
Өзгеріс
Тілегі орындалады: барлық ескі-құсқы ақ қағазға айналады. Ал жаға — осы бір бетке басылған өз тарихының қағазына айналып шыға келеді. Мақтаншақтығының жазасын осылай тартады.
Оқырманға ишара
Бізге де абай болған артық емес. Кім біледі: бәлкім, біз де ақыр аяғында ескі-құсқы қалдықтардың қатарына қосылып, ақ қағазға айналып кетерміз. Ал егер сол қағазға біздің бастан кешкендеріміз де жазылса, онда бүкіл сырымыз бүкпесіз түрде жұрт алдына жайылып салынғаны.