Ольга Ивановна көзін жұмды
Тойдағы көзқарас және «қарапайым» күйеу
Ольга Ивановнаның тойына оның жақын достары мен жақсы таныстарының бәрі жиналды. Ол өзі таңдаған жұбайының «жай, қарапайым» адам екені сырт көзге түсініксіздеу көрінетінін сезгендей, күйеуіне қарай иегімен нұсқап қойып:
— Қараңдаршы, өзінде бір нәрсенің нышаны бар емес пе?
Күйеуі — Осип Степанович Дымов. Дәрігер, лауазымды кеңесші. Екі ауруханада жұмыс істейді: бірінде штаттан тыс ординатор, екіншісінде прозектор. Таңертеңгі сағат тоғыздан түске дейін ауру қабылдайды, бөлімшеде қызмет етеді; түстен кейін конкамен екінші ауруханаға барып, қайтыс болған адамдарды сойып тексереді. Өз бетінше дәрігерліктен табатын табысы да мардымсыз — жылына бес жүз сомдай ғана.
Дымов туралы «осымен болды» деуге де келетіндей: еңбегі көп, атағы аз, өмірі — үзіліссіз кезекшілік пен шаршау.
Ольга Ивановнаның ортасы: атақ, өнер және «ерекше» адамдар
Ал Ольга Ивановнаның достарын «қарапайым» деу қиын. Әрқайсысының өз ерекшелігі, аз да болса атағы бар. Бірі — драма театрының әртісі: сымбатты, ақылды, мінезі момын, дауыстап оқуды шебер меңгерген. Ол Ольга Ивановнаны да дауыстап оқуға үйреткен.
Тағы бірі — опера әншісі: ашық мінезді, кеңпейіл адам. Ол үнемі күрсініп: «Егер өзіңізді қолға алсаңыз, тамаша әнші болар едіңіз», — дейді.
Суретшілер де аз емес. Солардың ішіндегі көзге түсері — Рябовский: жанр, анималистика, пейзажға жақын, өте сұлу, ақсары келген, шамамен жиырма бес жастағы жігіт. Ол көрмеде соңғы картинасын бес жүз сомға сатып, Ольга Ивановнаның этюдтерін түзетіп береді де: «Мүмкін, сізден де суретші шығар», — деп үміттендіреді.
Бірі — виолончелист: аспабы тартқанда зарлап сөйлегендей болады. Ол өзі білетін әйелдердің ішінде тек Ольга Ивановна ғана фортепьяноны бірге ілесе сүйемелдей алатынын ашық айтады.
Тағы бірі — жап-жас болса да аты шығып үлгерген әдебиетші: повесть, пьеса, әңгіме жазып жүреді. Бұлардың үстіне Василий Васильич бар: барин-помещик, дилетант-иллюстратор әрі виньетист; ескі орыс стилін, батырлар жырын, эпосты жақсы көреді, қағазға да, фарфорға да, күйе шалған табақтарға да сан қилы сурет салады.
Олар қалай қарайды?
Бұл өнерпаздар қауымы Дымовтың атын естігенде, жай ғана Сидоров не Тарасов дегендей, селт етпейді.
Дымовтың бейнесі
Бойшаң, жауырынды болса да, өз-өзін кішірейтіп, жат адамдай бұғып жүреді. Фрагы да біреудікі секілді, сақалы да дүкен сатушысындай көрінеді.
Сыртқы әсер
Егер ол жазушы не суретші болса, жұрт сақалына қарап-ақ «Золяға ұқсайды» дер еді.
Танысу тарихы: жанқиярлықтан махаббатқа
Ольга Ивановна өзі айтқан әңгімесін әсерлі етіп өрбітеді. Әкесі Дымовпен бір ауруханада істеген. Әкесі ауырып жатқанда Дымов күндіз-түні жанынан шықпай, қамқор болған. Сол күндері Ольга Ивановна әкесінің қасында талай таңды көз ілмей қарсы алып, бір кезде Дымовтың көңілін де баурап алғанын аңғарады.
Әкесі қайтыс болған соң, Дымов кейде үйге келіп, кейде көшеде жолығып жүріп, бір кеште күтпеген жерден сөз салады. Ольга Ивановна түні бойы жылайды, бірақ өзі де өлердей ғашық болып қалғанын түсінеді. Сөйтіп, ақыры — жұбайы болады.
Ол достарына күйеуінің маңдайын, бет әлпетін көрсетіп, «аюдай бітімінде асқақ күштің нышаны бар» деп дәлелдеуге тырысады. Тіпті Рябовскийге: «Осындай маңдай туралы не дер едің?» — деп сұрайды.
Дымовты шақырып алып, Рябовскиймен достастырмақ болады. Дымов ақпейіл, аңғал күліп қолын созғанда:
— Өте қуаныштымын. Менімен бірге Рябовский деген біреу бітіріп шығып еді, сіздің туысыңыз емес пе?
Жас айырмасы
Ольга Ивановна — 22-де, Дымов — 31-де.
Олардың күнделікті ырғағы
- Ольга Ивановна: музыка, сурет, тігінші, театр, көрме, визиттер.
- Дымов: аурухана, қабылдау, прозектура, үнемі еңбек.
Үйдің көрінісі: стиль жинағы және қолдан жасалған «әсер»
Тойдан кейін екеуі жақсы тұрмыс құрады. Ольга Ивановна қонақ бөлменің қабырғасын өз этюдтерімен және өзгелердің жұмыстарының рамалы-рамасыз нұсқаларымен түгелдей көмкереді. Рояльдың, жиһаздың айналасын қытай қолшатыры, мольберттер, ала шүберектер, кішкентай бюсттер, фотосуреттер толтырады.
Ас ішетін бөлмеге «орыстық» рең беру үшін қабырғаға шимай қолсуреттер жапсырып, шабата мен орақ іледі, бұрышқа шалғы мен қолтырма сүйеп қояды. Жатын бөлмені «тау үңгіріндей» қылмақ болып, төбесі мен қабырғасын қара мәуітімен қаптатып, керует үстіне Венеция фонарын іледі, босаға тұсына ұстаған адам мүсінін орнатады. Келгендер мұның бәрін «отауы тіпті жақсы» деп мақтайды.
Ольга Ивановнаның таланты: бәрін сәнге айналдыру
Ольга Ивановна күнде шамамен он бірде тұрады да, рояль ойнайды; күн ашық болса — майлы бояумен сурет салуға кіріседі. Сағат бірге қарай тігіншіге кетеді. Қаржы тапшы болғандықтан, жұртты жаңа киіммен таңғалдыру үшін айла табуға тура келеді: боялған ескі көйлектен, ескі тюльден, шілтер мен барқыт қиықтарынан көз сүйсіндірер киім құрастырып шығарады.
Тігіншіден соң театр жаңалығын білу үшін таныс актрисасына соғып, жаңа қойылымға билет қарастырады. Одан әрі — суретшінің шеберханасы, көрме, әйгілі біреуге визит: шақыру, жауап қайтару немесе жай ғана әңгіме.
Қай жерге барса да, оны жарқын қарсы алып, «сүйкімді, таптырмайтын адам» дейді. Қадір тұтатын «көрнектілер» оны өз теңіндей көреді: «Егер бір нәрсенің соңына түсе бермесе, осы талантымен-ақ белгілі адам болады» деп көтермелейді.
Ол ән салады, рояльда ойнайды, сурет салады, мүсін жасайды, әуесқой спектакльдерге қатысады — бәрін де жүрдім-бардым емес, талғаммен істейді. Фонарь жасаса да, киінсе де, біреудің галстугын байлап берсе де, бәрін көркемдеп, сәнімен, сүйкімді етіп шығарады.
Ең жарқын қабілеті
Ең басты таланты — әйгілі адамдармен тез танысып, араласып кетуі. Аты аздап шыққан жан көрінсе, сол күні-ақ дос болып, үйіне шақырады.
Әр жаңа таныстық — оған нағыз мейрам. Бірақ уақыт өте ол да үйреншіктіге айналып, көңілі суып, жаңасын іздейді.
Үй ішіндегі диалог: өнер мен ғылымның екі тілі
Сағат төрттер шамасында ол үйге келіп, күйеуімен тамақтанады. Дымовтың кішіпейілдігіне, парасаты мен ақпейілдігіне елжіреп, әлсін-әлсін басын құшақтап сүйеді.
— Сен, Дымов, ақылды, ардагер адамсың. Бірақ бір үлкен мінің бар: көркемөнерге мүлде көңіл бөлмейсің. Музыканы да, суретті де керек қылмайсың.
Дымов момақан жауап береді: өмір бойы жаратылыстану мен медицинаға берілген, сондықтан өнерге уақыт таппаған. Ольга Ивановна мұны «масқара кемшілік» санайды. Ал Дымов:
Өзінің таныстары да медицина мен жаратылыстануды білмейді, бірақ ол үшін оларды кінәламайды. Әркімнің өз кәсібі бар. Өнерді түсінбесе де, оның өмірде қажет екенін мойындайды: біреулер соған өмірін арнайды, біреулер оған көп ақша төлейді — демек, керегі бар. «Ұқпау — бір басқа, керек емес деу — бір басқа», дейді.
Сосын Ольга Ивановна әзіл аралас мейіріммен оның қолын қысып: «Әкелші, адал қолыңды қысайыншы!» — дейді.
Сәрсенбілік кештер: өнердің салтанаты, Дымовтың көлеңкесі
Сәрсенбі сайын олардың үйінде кешкі мәжіліс өтеді. Мұнда карта да жоқ, би де жоқ — өнер ғана. Әртіс өлең оқиды, әнші ән салады, суретшілер альбомға сурет түсіреді, виолончелист мақам тартады. Ольга Ивановна да қатардан қалмай: сурет салып, мүсін жасап, фортепьяномен сүйемелдеп ән айтады.
Музыка тоқтағанда театр, әдебиет, сурет өнері туралы қызу әңгіме басталады. Әйелдер болмайды: Ольга Ивановна актрисалар мен тігіншісінен басқа әйелдерді «тұйық» деп санайды.
Қоңырау әр шылдырлағанда ол елең етіп: «Әне, келді!» дейді — бұл сөздің астарында жаңа шақырылған атақты адам жатады.
Дымов қонақ бөлмеге кірмейді. Оның бар-жоғына ешкім мән бермейді. Бірақ дәл сағат он бір жарымда ас ішетін бөлменің есігі айқара ашылып, Дымов әдетінше ақпейіл жымиып, қолын уқалай шығып:
— Кәне, мырзалар, дәмге рақым етіңіздер!
Үстелде устрица, жұқалап кесілген ет, сардина, сыр, уылдырық, саңырауқұлақ, арақ, екі графин шарап — бәрі дайын тұрады. Ольга Ивановна оны «сүйікті метр-д’отелім» деп мәз болып мақтайды; қонақтар ішінен ғана: «Шынында, жап-жақсы жігіт екен», — деп қойып, көп ұзамай қайтадан баяғы өнер жайына көшеді.
Жазға жоспар: саяжай, этюд, Волга сапары
Алда — жаз. Сәуір, мамыр, маусым: қаладан тыс саяжай, серуен, этюд, балық аулау, бұлбұл үнін тыңдау. Шілдеден бастап күзге дейін суретшілер Волгаға сапарға шығады, сол сапарға Ольга Ивановна да «қоғамның белгілі мүшесі» ретінде қосылмақ. Ол жолға киетін екі кенеп костюмін тіктіріп, бояу, қылқалам, кенеп, палитра да сатып алып қояды.
Оның сурет салуда қаншалық ілгерілегенін бақылау үшін Рябовский күнде дерлік келіп тұрады. Ол Ольга Ивановнаның жұмыстарын көргенде екі қолын қалтасына салып, ернін жымқырып:
— Мына бұлтыңыз тым бажырайып тұр: кешкі сәуле реңі берілмеген. Алдыңғы планыңыз былжыраңқы... Лашығыңыз аянышты дауыспен шиқылдап тұрғандай... Бірақ жалпы алғанда жаман емес. Мақтауға болады.
Ол неғұрлым түсініксіз сөйлеген сайын, Ольга Ивановна оны соғұрлым оңай «түсінетіндей» болады.
Саяжайдағы кездесу: Дымовтың жолы және өзгенің дастарханы
Троицаның екінші күні түстен кейін Дымов саяжайдағы әйеліне жолға шығады. Қолына тамақ, кәмпит салып алады: екі аптадан бері көрмеген, сағынышы басым. Ол саяжайға жеткенде күн батып кеткен еді.
Қызметші кемпір Ольга Ивановнаның үйде жоқ екенін, бірақ жақында келетінін айтады. Саяжай жұпыны: төбесі аласа, қабырғасы ақ қағазбен қапталған, едені кедір-бұдыр, бар болғаны үш бөлме.
Бөлмелердің бірі — кереуетті, екіншісі — терезе алдында кенептер, қылқаламдар, майланған қағаздар, еркек пальтолары мен қалпақтары шашылған шеберхана тәрізді; үшінші бөлмеде бейтаныс үш еркек отыр. Біреуі — сақал-шашын қырып тастаған жуан адам, түрінен актерге келіңкірейді. Үстелде самаурын қайнап тұр.
Дымов күтіп отырады. Қара торылардың бірі шай ұсынады, бірақ Дымов тәбетін бұзғысы келмей бас тартады.
Көп ұзамай таныс күлкі естіледі. Есік ашылып, кең етекті қалпақ киген, қолында жәшігі бар Ольга Ивановна жүгіріп кіреді. Артынан үлкен қолшатыр мен бүктемелі отырғыш көтерген, екі беті албырап тұрған көңілді Рябовский еріп келеді.
Өтініш
Ольга Ивановна күйеуін көргеніне қуанып, бірден ертең болатын телеграфшы Чикельдеевтің тойын айтады: «Бәріміз барамыз, бармасақ ұят» дейді.
Ең бастысы — не киетінін уайымдайды. Үйінде қалған алқызыл көйлегі мен гүлдерін бүгін-ақ әкелуді өтінеді. Ертеңге қалдыруға болмайды: алғашқы пойыз тоғызда, ал неке он бірде қиылады.
Дымов келіседі. Бір стақан шайды асығыс ішіп, бір тоқашты қолына алып, стансаға қарай кетеді.
Ал оның әкелген уылдырығы, сыры, балық еті — саяжайда қалған үш еркектің еншісіне тиеді.
Волгадағы айлы түн: қиял, атақ және мәңгілік туралы ойлар
Шілденің тынық, айлы түнінде Ольга Ивановна Волгадағы пароход палубасында біресе суға, біресе көрікті жағалауға көз тігеді. Қасында Рябовский сөйлеп келеді: судағы қарайған «көлеңкелер» — көлеңке емес, түс; бұл ғажайып жалтылдаған судың алдында, тұңғиық аспанның астында, мұңая мүлгіген жағалауға қарап тұрғанда өмірдің баянсыздығы сезіледі дейді. Өткен өміріміз сұрықсыз, алдағысы да мардымсыз; мына бір-ақ рет кездесетін әсем түн де өтіп кетеді — онда өмір сүрудің керегі не, деп толғайды.
Ал Ольга Ивановна өз ішінен керісінше ойлайды: мен мәңгі жасаймын, өлмеймін. Бұрын көрмеген фируза түсті су, аспан, жағалау, қарауытқан көлеңкелер, кеудесін кернеген қуаныш — бәрі оған: «Сен ұлы суретші боласың» деп тұрғандай. Айлы түннің ар жағында — бақ, атақ, халық махаббаты күтіп тұрғандай елестейді.
Ол қаптаған халықты, жылтылдаған оттарды, салтанатты музыканы, шат дауыстарды «естіп» тұрғандай болады. Ақ көйлек киген өзі сол көптің ортасында жүр; жан-жағынан гүл жауып тұрғандай. Қасында бір шын ұлы, құдайдың қалаулы адамы тұрғандай сезіледі: жасағанының бәрі жаңа, ерекше әсем; ал болашақта таланты толық ер жеткенде одан да ғажайып дүниелер туғызатыны жүзінен-ақ білінетіндей.
Рябовский табиғат туралы өз тілімен сөйлегенде, сөзінің өзі табиғатқа ықпал етердей көрінеді. Ол өзгеше, еркін, «құс сияқты» өмір сүретін адам болып елестейді.
— Салқын түсейін…