Ақжан батыр
Байдың алты үйір жылқысы және жоғалған із
Ертеде малы көп, дәулеті тасыған бір бай болыпты. Әсіресе, оның жылқысы ерекше мол екен: саны алты айғыр үйірге жетіпті. Жаз өтіп, күз таяғанда, жылқы бағу қиындай түседі: бір жағынан қасқыр тисе, екінші жағынан жылқыны білдіртпей ұрлайтын белгісіз бір ұры пайда болады.
Қыс жақындағанын ойлаған бай, қар түскенде жылқыларды қыстатып, күн сайынғы жоғалуды тию үшін мықты жылқышы іздейді.
Ақжан батырдың келісімі
Сол өңірде аты шыққан жылқышы, әрі батыр, әрі мерген Ақжан деген кедей бар екен. Оның бар байлығы — жалғыз торы ат. Бай бұл хабарды ести сала Ақжанның үйіне барып:
— Алты үйір жылқымды бағып бер. Қыстан аман-есен алып шықсаң, ақыңа бір айғыр үйір жылқы берем, — дейді.
Ақжан батыр: — Қасыма бес кісі бер, — дейді.
Бай: — Інімді берем, қалған төртеуі ауылдың жылқышылары болады, — деп келіседі.
Ақжан құп көріп, торы атына мініп, бай ауылына келеді. Жылқыларды түгел санап, алты айғыр үйір жылқыны бес көмекшісімен бірге қарамағына алады.
Қопадағы қоныс және тыныш күндер
Олар шөбі қалың, суы мол, қопалы жерге көшіп барып қостанады. Қопаның ішінен ыңғайлы орын таңдап, жылқышылар алты қанат киіз үй тігеді: онда тамақ ішеді, артық киім-кешегін қояды, кезекпен тынығады, боранды күндері паналайды.
Күндер өтіп, айлар сырғып жатқанда, бір қызығы — жылқыдан бір бас та жоғалмайды.
Киіз үйді көтерген жалғыз көзді дәу
Бір күні Ақжан алты үйір жылқымен жалғыз қалады да, қалған бес жылқышыны ауылға ас-суға жібереді. Кешке олар келісімен бие сойып, етін тай қазанға асып, киіз үйдің ортасындағы жер ошаққа қояды. Ет пісіп, бәрі тойған соң, жылқыға қарай шығуға ниеттенеді.
Бірақ байдың інісі етке тойып, ұйқысы келіп, киізге оранып үйде қалады. Қалған төртеуі атқа мініп, жылқыға барып, Ақжанды үйге тамаққа жібермек болады. Ақжан үйге қайтады.
Торы аттың қасиеті
Айтуларынша, Ақжанның торы аты сонша жүйрік екен: алдындағыны жеткізбей тынбайды, артынан қуса, ізін де білдірмейді.
Үйдің әлгі түрі
Ақжан жақындағанда, алты қанат киіз үй орнынан төрт сүйемдей көтеріліп, астынан оттың сәулесі көрінеді.
Қорқынышты сәт
Үйдің ортасында жалғыз көзді дәу байдың інісін ұстап, отқа қақтап жеп отырады.
Ақжан батыр іркілмей, саржасын кезеп, дәудің тап көзінен атады. Сонда дәу киіз үйді көтерген күйі ала жөнеледі. Кейін белгілі болғандай, жылқышылар үйден шығысымен-ақ дәу келіп, қазандағы етті жеп, үйде қалған жалқауды ұстап алып, отқа қақтай бастапты.
Інге түскен қуғын
Ақжан дәудің ізіне түсіп, соңынан қуады. Таң қараңғысында жаудың үңгіріндей бір інге кіргенін көреді. Ақжан торы атын қаңтарып, қолына саржасын ұстап, інге өзі де кіреді.
Көп ұзамай қолы дәудің жалаңаш денесіне тиеді. Сүйреп сыртқа алып шықса, дәу өліп қалған екен. Көңілі орныққан Ақжан жылқышыларға құйғытып келіп, болған оқиғаны түгел айтып береді де, киіз үйді қайта құрып тігіп береді.
Ақжан: — Бұл дәу “үш ағайындымыз” дейтін. Қалған екеуі маған келер, сендерге тимес. Жылқыны жақсы бағыңдар, мен елге барып, байға хабарын жеткізіп қайтайын, — дейді.
Жол үстіндегі екі түн, екі шайқас
Ел бай ауылынан салт аттыларға үш күндік жол екен. Ақжан шыққан күні кешке бір ауылға қонады. Түскен үйіне бір жат адам келіп, әңгімеге кіріседі. Кетерінде ол Ақжаннан түнде қайда ұйықтайтынын сұрап, қасына жатқысы келетінін айтады.
Ақжан сақтық жасап: — Есіктің алдына ақ жадағайымды айқара жамылып, торы атты беліме байлап жатармын, — дейді.
Айла
Түнде Ақжан есіктің алдына томар тастап, үстіне ақ жадағайын жауып қояды. Атты томарға байлағандай етіп, өзі есік алдындағы сайға тығылып, саржасын ұстап бақылап отырады.
Шабуыл
Түн ортасы ауғанда аспаннан үлкен қара құс ұшып келіп, ат байлаулы тұрған томарды көтере береді. Ақжан дереу атады. Дәу томарды сүйрете жөнелгенімен, ізімен барған Ақжан оның өліп қалғанын көреді.
Ертеңінде де жолда қонған үйінде дәл осындай оқиға қайталанады. Ақжан бұл жолы да сақ болып, үшінші дәуді өлтіреді.
Қайғы мен қуаныш, уәде мен сый
Ақжан елге жетіп, болғанның бәрін баяндайды. Байға інісін дәу өлтіргенін де естіртеді. Бай інісінің қазасына жыласа да, жылқысының аман қалғанына шүкір айтып, елін жинап, той жасайды, ат шаптырады.
Ақжан қайта оралып, жолдастарымен бірге байдың жылқысын аман-есен айдап әкеліп тапсырады. Бай келісім бойынша Ақжанға бір үйір жылқы береді.
Ақжан бір үйір жылқыны өз үйіне айдап келіп, бұрынғы жоқшылықты ұмытады. Айтуларынша, еңбек етсең, дұрыс ет деген нақыл осы оқиғадан қалған екен.
Түйін
Бұл хикаяның өзегі — жауапкершілік пен қырағылық: малды да, аманды да сақтайтын нәрсе еңбекке адалдық пен сақтық екені.