Айша кеп
Меңіреу қараңғылықтағы ояну
Айша меңіреу қараңғылықтан қорқып тұрған жоқ. Ол мұны бүгінгі күннің қырсығының бірі деп қабылдап, іштей қарғап-ұрсып, күйіп-жанып тұр. Түпсіз тұңғиықтың ішінде жабысқақ дымқыл салқын түннің сызымен бірге көгеріп, базданған шірік иіс сезіледі. Айша бұл иісті бүгінгі азабы мен ауыр ойларының арасында талай рет ұмытқандай еді, бірақ дәл қазір еріксіз қайта табады.
«Бұл не пәле? Қайда кеп түстім, сорлы басым?» — деп, тұрған орны бұрын атын да естімеген құбыжық зындандай көрінеді. Өйткені ол айдалада жападан-жалғыз тұрған баз-кілеттің ішінде. Айналасы құлан иен: кемінде бес шақырым маңайда жан иесінің мекені жоқ. Түн — жым-жырт, дала — қап-қара. Неткен ұзақ түн? Айша бұл күйге түскелі қашан?
Есікті іздеу, бағыттан жаңылу
Жалғыз. Жап-жас әйел. Бір сәт өзіне жаны ашып, көзіне жас үйіріледі. Бірақ сол мезетте босап қалғанын сезіп, дереу бойын қайта жинайды. Еңкейіп, сипалайды: баяғы екі тақтай. Осы тақтайларды талай рет қолымен тегіс сипап, ине жасуындай жер қалдырмай тексеріп өткен.
«Қай арада тұрмын? Есік қай жағымда?» — деп басын көтергенде, биіктегі кішкене сәуле — терезе тесігі — басқа жаққа аунап кеткендей көрінеді. Сол жағында есік болуы керек еді, бірақ орнында жоқ. Үй іші шыр айналып бара жатқандай. Қолын созып, жан-жағын сипап көрсе де, ешнәрсені танымайды.
Сирек тақтай — жасырын қауіп
Алдында үлкен тесік — үңгір сияқты қуыс бар. Айша аяғын өзі тұрған тақтайдың бойымен басып жылжимын дегенде, аяқ астынан күрс етіп төменге құлап түседі. Бас айналған бетінде тақтайды баспай, аяғын қуысқа қарай басып кеткен.
Құлағандағы дабырының өзінен өзі шошып, «Келді-ау кесел... Жетті-ау...» деп сырттан аю күткендей бүрісіп қалады. Бірақ аздан соң есін жиып, айналаны оймен топшылай бастайды: сәуле тесігі орнына келгендей, ал есік — сол иығының тұсында болуы тиіс.
Астыңғы қуыстың ішінен еңбектеп, есік бар деген жаққа жылжи береді. Басы қатты нәрсеге соғылады: еден орнына тасталған сирек тақтайдың бірі. Астынан өтіп қабырғаға жетеді. Тағы бір-екі тақтайдың арасынан қысылып, зорға көтеріліп, қолын қабырғаға созғанда есікке ілінеді.
«Уһ... Бұл адыра қалғыр да дәрі болды-ау...» — деп тұтқаны ұстап тұрып, оң жақ бұрышқа қарай бір адым кейін шегінеді. «Осы арадан құлаймын...» — дегенде, әкесі ойына оралады. Көңілі астаң-кестең. Асығыс қадам тағы да апатқа ұрындырады: аяғын андамай аттағаны сол еді, қайтадан күрс етіп құлап кетті.
Алты атар: жоғалған үміттің қайта табылуы
Бұл кілеттің асты — базға арналған шұңқыр. Үсті сирек қаққан аз тақтай. Түн түгіл күндіздің өзінде шам жақпаса, кісі жамбасын сындырарлық ор. Айша қараңғылыққа қарманып құлағанда, қолына ешнәрсе ілінбей, жанбасымен ұшып түседі. Құлаған шұңқырдың ішінде бір үшкір нәрсе ұршықтай қадалып өткенде, ол ауырсынуды да ұмытып, сол қолымен жанбасын сипап жібереді де, көлденең жатқан алты атарды орта белінен ұстап жұлып алады.
Ішкі сөз
«Я, Құдай, берерсің... Бәсе, мен де адамның баласы едім ғой...»
Мағынасы
Алты атар — қару ғана емес, қараңғылықта жалғыз қалған адамның соңғы тірегі, соңғы еркі.
Айша үшін осы меңіреу қараңғылықта жалғыз іздегені — дәл осы алты атар еді. Баз ішінде өз қолынан жоғалтып алған қаруы. Енді ол есікті қайта сипалап, тұтқадан ұстап, иығымен нық итеріп ашады. Бұл есік ашық екен: жабығы — арғы есік.
Тыстағы дүбір: қоршаудың басталуы
Арғы есікке қарай аттай бергенде, сыртта тасырлап кеп қалған көп аттың дүбірі естіледі. Үзеңгі-тұрман шылдырлап, аттан түсіп жатқан дыбыстар жақындайды. Айша есікті қайта жымылып, саңылау қалдырып, тына қалады. Көз алдына таңертеңгі тыныш өмірі сөніп бара жатқандай: адал еңбек, колхоз тірлігі — бәрі бір-ақ сәтте шым-шытырық шатқалаңға соғылған.
Өзін бекіту
Оң қолы алты атарды нық қысады. Бұрын атып көрмеген. Бірақ қазір бойына бұрын білмеген қажыр біткендей. Бекінуі берік: «Ал, колхоздың мақтаулы ударнигі, шын ударник болсаң басыңды қорғай біл».
Етегін жиып, басындағы орамалын реттей береді. Дегенмен орамал қайта-қайта шұбатылып бетіне түседі. Тыстағылардың тықыры жақындап қалған: бәрі аттан түскен, енді есікке келді.
Сол сәтте Айша орамалын төмен қарай сыпыра жұлып тастап, есіктің саңылауына сол көзін жабыстырады. Алты атардың аузы да сол саңылаудан сығалап тұр. Сыртқы есік сықырлап ашыла бергенде, Айшаның жүрегі аттай тулап, сабыры шайқалады: бұрынғы қатаң беріктік енді дегбірсіздікке ауысады.
Оқ дауысы және қара түнектің быт-шыт болуы
Есік ашыла берді. Қалпақ көрінді. «Келіпті... Жетіпті... Кім болушы еді?» — деген ойдың ізі суымай жатып, Айша басып жібереді. Қараңғы үйдің іші түтін мен от болып бұрқ ете қалады. Алты атардың үнін өзі естімей қалғандай: көздеді ме, көздемеді ме — белгісіз. Тыста айғай-дабыр бар сияқты, бірақ құлағына жетпейді, дүниесі азан-қазан.
«Өлмеді... Өлмеді... Тимедің...» — деген үрей іштей өңешін қысады. Көзін жұмған күйі тағы басып-басып қалады. Сол уақытта айғай да анық естіледі, ал Айшаның үні зорға үзіліп шығады: «Өлтіріп аласың, енді мен саған жоқпын... жоқпын».
Сырттан да мылтық атылғаны білінеді. Бұл — өз мылтығы емес. Енді оған оқ атқан жау. Айша жауап қайтарады, бірақ көп ұзамай алты атар «шырт» етеді де, от шықпай қалады. Оқ таусылды.
Шекара сәті
Оқ біткенде, қорғаныс та «сөз» деңгейіне қайта құлайды. Тыста: «Оғы бітті... Кір, кір. Ұста!» деген үндер ғана сезіледі.
Айша жалт береді де, бағанағы шұңқырға тағы түседі. Бұл жолы жығылмай, шұңқырдың жиегіне тіреліп, екі қолымен ернеуге жабыса сүйенеді. Есік шалқасынан ашылады. Жарықпен бірге үш-төрт адамның басы көрінеді.
Қасеннің келуі және үкімге айналған айқай
Кіргендердің алдында — Қасен. Сол қолының саусақ-саусағынан қан тарамданып ағып тұр. Өңі құп-қу, атжақ тістеніп қалған. Арт жағынан таныс пішіндер де жылт етеді — Самат, ферма бастығы Самат сияқты.
Үнсіздікті тіліп өткен ауыр, суық айқай естіледі. Қасеннің үні: «Ә, жүзіқара! Менің қатыным екен десем, әлі де жау қатыны ма едің?» — деп тап береді. Оң қолында — қарыс қара пышақ.
Айша көзін көтергенде, шарасынан шыққан жанары жасқа толған. Ол Қасенге қарай үнсіз ұмтылады, бірақ бұл — алысу ниеті емес, күйрегеннің белгісі. Қасен қармай бергенде, Айша тілі күрмеліп: «Жарығым... жаздым» — деп күрт құлап түседі.
Саматтың ара түсуі
Қасен пышағын көтерген күйі үстіне түскенде, дәл соққы сәтінде қолы орта жолда «сарт» етіп ұсталып қалады. Қараса — Самат қасына жетіп, пышақ ұстаған қолын қос қолдап ұстап тұр.
«Жіберші!» — деп Қасен бұлқынғанда, Самат сабырлы, бірақ әмірлі дауыспен: «Тоқта. Мән бар... Тұр былай...» — деп Қасенді Айшаның үстінен жұлып алады.
Оқиғаның орны мен уақыты
Бұл оқиға облыс орталығынан жырақ, шекараға жақын ауданның бірінде, «Талдыөзек» колхозының қой фермасы қонған өлкеде, июньге қараған түнде, түн ортасы шамасында болған.
Әңгіменің бұдан арғы арқауы Шәлтіктен басталады: ажымды сұрғылт жүзді, бурыл сақалды, имек шал — баздың маңында болған күдікті дыбыстарға шошып оянып, таң қылаңында қасқырдың ұлығанын естиді. Ол өзін батыр санамаса да, жалғыз қарауылдың дәрмені қайсы — қорқыныш пен қыңырлықтың арасында арпалысады.
Шәлтіктің «қамаулы қасқыры» және бос дүрбелең
Шәлтік баздың төбесіне шығып, оң құлағына тымағын жымырып, ұлыған дыбыстың қай жақтан екенін аңдауға тырысады. Қасқыр әлі де оқта-текте ұлиды. Шал дөң айбат қылып: «Һайт-һайт! Айтақ!» — деп айқайлайды, бірақ өзі де не істеп тұрғанын анық білмейді.
Ақыры сыртқы есікті тарс еткізіп жауып, бастырығын салып, сырғауылдың сынығымен тіреп тастайды. Сосын кішкене терезеден сығалап қарағанда, баз ішіндегі төменгі шұңқырды тіміскелеп, топырақ атып, бұлқан-талқан қылып жатқан екі қасқырды көргендей болады. Сол сәтте-ақ бар шаруасын ұмытып, колхозға қарай шабады.
Қатпаға барғаны
Шәлтік бастықтың орынбасары Қатпаның есігін қағып, «екі қасқырды базға байлап сап келдім» деп даурығады. Бірақ ұйқылы-ояу Қатпа сенбей, есігін жауып тастайды да, «Жүніске айт» деп құтылады.
Екі колхозшымен қайтқаны
Шәлтік аяғында пішенші бригададан екі адамды — Садық пен Бейсенбайды — ертіп келеді. Бірақ базға жеткенде терезе сынып, ішінде қасқыр жоқ болып шығады.
Екеуі шалды ажуаға айналдырып, күлкі қылады. Шәлтік болса «белімнен аттап кетті» деп қыңқылдап, өзінше дәлел іздейді. Ақыры олар кетіп қалады да, шал күні бойы есік аузында бүк түсіп жата береді: ызасы басылмайды, өз сөзін өзі қайталап, ақыры «болған» нәрсеге өзі толық сеніп тынады.
Айша: кешкі келу және қарудың берілуі
Күн батар шақта тағы бір дүбір естіледі: жирен байталмен Айша келеді. Шәлтік елең етіп, көңілі жадырап сала береді. Айша шалдың жайын сұрап, әңгімені ұзаққа создырмай: «Қатпа “баршы, бар” деп қол-аяққа тұрғызды. Түнде қайтарда қорықпассың деп, мына алты атарды берді», — деп қойнынан қаруды шығарады.
Айша — орта бойлы, толық етті, шымыр, қайратты әйел. Денесі жұмысқа піскен. Бет пішіні кесектеу болғанмен, көзқарасында саналы салмақ бар: қара көздері мейірімді, ойлы. Күнге күйген ақшыл-сарғылт өңіне жұқалау қызғылт араласқан.
Күн кешкіріп бара жатқандықтан, Айша колхозға қайтуы керек. Әкесіне ала келген шай-қантын, азын-аулақ керек-жарағын беріп, баздың ішін бір қарап шығуға кіреді. Базда аз ғана алакөлеңке, көп жері қап-қара. Ол күбі, шелек, тақтай, қалып сияқты ұсақ-түйекті түгендеп, енді есікке таяғанда сырттан көп аттың дүбірі қайта естіледі.
Бұл жолғы дүбір — жай жүріс емес: жақындаған сайын тықыр-тықыр қыса түседі. Сыртта бірінен соң бірі тор жорға, сары ат, боз ат, жирен ат көрінеді. Үстіндегі адамдардың беті орамалмен тұмшаланған, ал тақымдарына қыстырған мылтықтары бар. Айшаның жүрегі су ете түсіп, дегбірі қашады: мұнда бір сұмдықтың ізі барын сезеді.