Қазақтар ежелден басқа халықтардай Отанын, ұлтын сүйген
· 00:45 · ӘОК 78.1
Қазақстандық патриотизмнің негіздері мен қалыптастыру жолдары
Т.Б. Бегалиев · Тараз мемлекеттік педагогикалық институты (Тараз қ.)
Ұғымның мәні және тарихи қолданысы
Ертеде қазақ тілінде «патриотизм» сөзі болмаған; бұл ұғым сөздік қорымызға Қазан төңкерісінен кейін орнықты. Патриотизмнің өзегі — әр азаматтың ұлтын және Отанын сүюі, қажет кезде оны қорғауға дайын болуы.
«Патриотизм» — грек тілінен енген сөз. Қазақша мағынасы жерлес, отандас ұғымдарына жақын: туған жерін, елін қадірлеу, оны жаудан қорғау. Қазақ халқы да өзге халықтар секілді ежелден-ақ елін, жерін сүйіп, батырлары бастаған күрестер арқылы тәуелсіздігін қорғап келген.
Мақал-мәтелдердегі отансүйгіштік
Қазақтың ұлтжандылығы мен отансүйгіштігі халықтық даналықта айқын көрінеді. Туған жер, туған ел туралы мақал-мәтелдер — осы құндылықтың мәдени негізі:
- «Туған жерге туың тік».
- «Ит тойған жеріне, ер туған жеріне».
- «Туған жердей жер болмас, туған елдей ел болмас».
Жалпы алғанда, әр халық өз Отанын сүйеді. Қазақ қоғамында да жастарды туған жердің суын, табиғатын, қонысын қастерлеуге тәрбиелеу көне дәуірден бері жалғасып келеді.
Ұлттық және кеңестік тәрбиенің арақатынасы
Кеңес кезеңінде ұлттық патриоттық тәрбие көбіне жалпыкеңестік патриоттық-интернационалдық тәрбиемен алмастырылды. Интернационалдық (ұлтаралық татулық) тәрбиені жоққа шығаруға болмайды: көпұлтты Қазақстан жағдайында бұл бағыт бүгін де қажет. Алайда патриоттық тәрбие — сол тұтастықтың түпқазығы болуы тиіс.
Би-шешендер тағылымы: бірлік пен елдік
«Бір үйдің баласы болма, көп үйдің санасы бол. Бір елдің атасы болма, бар елдің данасы бол».
«Бірлік түбі — береке, береке түбі — мереке. Ақ білектің күшімен, ақ найзаның ұшымен ел болуды ойлаңдар».
«Алтын ұяң — атаң қымбат… Туып-өскен елің қымбат. Ұят пен ар қымбат…».
«Екі адам керіссе, оның арты — қызыл шоқ. Біз үш жүз керіспейік, келісейік».
Би-шешендердің сөзі — елдікке үндейтін моральдық бағдар. Бұл мұра да отансүйгіштіктің мәдени іргетасына жатады.
Эпостар мен батырлар дәстүрі
Ел қорғаған ерлердің даңқы жыр-дастанға айналды. Қобыланды, Алпамыс, Ер Тарғын, Ер Сайын, Ер Қосай, Қамбар, Ағыбай, Қабанбай, Бөгенбай, Наурызбай, Баян, Қарқабат, Сураншы, Саурық, Сырым, Исатай секілді батырлар туралы аңыз-әңгімелер мен жырлар жас ұрпаққа азаматтық рух береді.
Сонымен қатар ел қорғаған азаматтардың — Бәйдібек баба, Қойгелді, Сыпатай, Сәмен, Рысбек, Бөлтірік шешен, Көшек батыр, Туғанбай, Тұрлығұл және өзге тұлғалардың ерліктері бүгінгі қазақстандық патриотизмге өнеге бола алады.
1941–1945: ортақ сын, ортақ ерлік
1941–1945 жылдардағы соғысқа 1 миллион 200 мың қазақстандық қатысып, олардың жартысынан көбі елге оралмады. Брест қамалын қорғауда, Мәскеу түбіндегі Волоколам тас жолында көрсетілген ерлік — халық жадындағы айрықша тарих. В. Панфилов пен Бауыржан Момышұлы басқарған 316-атқыштар дивизиясы, оның құрамындағы 28 батыр туралы аңызға айналған деректер осы кезеңнің символына айналды.
Марапатталғандар
Соғыста 500-ге жуық қазақстандық Кеңес Одағының Батыры атанды. Екі мәрте батыр атағын алғандар: Т. Бигелдинов, И. Павлов, С. Луганский, Л. Беда.
Ерлігі танылған есімдер
М. Ғабдуллин, М. Бөкенбаев, С. Баймағамбетов, С. Шәкіров. Ерлігі еленбей қалған жамбылдықтар ретінде Ы. Сүлейменов пен А. Сухамбаев аталады.
Партизандар мен қаһарман қыздар
Қазақстандық партизандар: Г. Омаров, С. Төлешов, Қ. Қайсенов, Ә. Шәріпов, М. Мұқанов. Қаһарман қыздар: Ә. Молдағұлова, М. Мәметова.
Бұл ерліктердің ғылыми тұрғыдан зерделенуіне академик-тарихшы М. Қозыбаевтың еңбектері елеулі үлес қосты.
Тәуелсіздік және ортақ идеология қажеттілігі
Тәуелсіздік алғаннан кейін көпұлтты Қазақстан өз рәміздерін бекітіп, ұлттық валютасын енгізіп, жаңа тарихи кезеңге қадам басты. Осы тұста «кеңестік патриотизм мен интернационализмнің орнын не басады?» деген сауал көтерілді.
Кейбір пікірлер «тек ұлттық тәрбие жеткілікті» дегенге саяды. Бірақ көпұлтты мемлекетте өзге ұлт өкілдерінің қадір-қасиетін сыйлау — қоғамдық тұрақтылықтың шарты. Сондықтан Қазақстан халқы татулық пен ауызбірлікте еңбек етіп, білім алып, ортақ мемлекеттік-ұлттық идеологияны қалыптастыруы қажет.
Н.Ә. Назарбаевтың ой түйіні: мемлекеттің ұзақ мерзімді болашағын ойласақ, халық руханиятының бастауларын түсінуіміз керек; оған апарар жол — халық даналығы. Қазақ мақалындағы «Жеті атасын білмейтін ер — жетесіз, жеті ғасыр тарихын білмейтін ел — жетесіз» деген тұжырым осыны меңзейді.
Бұл ойды кеңейте отырып, ұлт тарихын терең білу, «Біз қайдан шықтық? Біз кімбіз? Кеңес дәуірі бізге не берді және неден айырды? Соғыста жанын қиғандарға қандай құрмет көрсетіп жүрміз?» сияқты сұрақтарға жауап іздеу — болашақ мұғалімдердің кәсіби әрі азаматтық міндеті.
Тірі куәгерлермен кездесу — тәрбиенің қуатты құралы
Тарихты кітаптан оқу маңызды, бірақ сол тарихты жасаған әрі көрген адамдардан тәлім алу — әлдеқайда құнды. Соғыс ардагерлерімен кездесіп, олардың естеліктері арқылы көкейкесті сауалдарға жауап іздеу болашақ ұстаздардың жауапкершілігін арттырады.
Мысал ретінде ортамызда жүрген ардагерлер: Даңқ орденінің иегері, ұстаз-профессор Шәбден Әділұлы; екі дүркін Даңқ орденімен марапатталған Сраил Керімбаев; тарих ғылымының докторы, профессор Көкіш Рыспаев және басқа да ардагер тұлғалар аталады.
Уақыт өте ардагерлер азаяды. Сондықтан олардың көзін көрген ұрпақ кейінгі жастарға тарихи шындықты жеткізе алуы үшін, бүгінгі байланыс пен құрмет үзілмеуі керек.
Естелік мәдениеті және «Боздақтар»
Соғыста қаза тапқандарды есте сақтау — патриотизмнің нақты көрінісі. Жамбыл облысында соғыстан қайтпағандарға арналған «Боздақтар» кітабының жарық көруі — осы бағыттағы мәнді қадам.
Кітапта облыстан соғысқа аттанып, елге оралмаған 112 мыңға жуық азаматтың, 18 ұлт өкілінің өмірбаяны қамтылған. Бұл дерек патриотизм мен ұлтаралық татулықтың өзара сабақтас екенін айқын көрсетеді.
Қазақстандық патриотизм: ұлттық және мемлекеттік идеология бірлігі
Қазақстандық патриотизм — қазақстандық интернационализммен, яғни ұлтаралық татулықпен тығыз байланысты ұғым. Оның түбінде ұлттық және мемлекеттік идеология жатыр.
Ұлттық идеология
Қазақстанда өмір сүретін әр ұлттың мәдениеті, салт-дәстүрі, тілі, діні, тарихынан туындайтын көзқарастар жиынтығы. Бұл кеңістікте қазақтың ұлттық идеологиясы көшбасшы рөл атқаруы тиіс.
Мемлекеттік идеология
Қазақстанда тұратын халықтардың ортақ мүддесінен туындайтын мемлекет саясаты. Идеология — әлеуметтік топтардың мүдделерін білдіретін қоғамдық сана мен көзқарастар жүйесі.
Н.Ә. Назарбаев «Қазақстанның болашағы — қоғамның идеялық бірлігінде» және «Тарих толқынында» еңбектерінде идеялық топтасудың маңызын атап, білім беру мен отбасы, еңбек ұжымы сияқты дәстүрлі институттардың ықпалын ерекше көрсетеді. Мұндағы маңызды міндеттердің бірі — қазақстандық патриотизмге тәрбиелеу және азаматтың өзін-өзі айқындауына жағдай жасау.
Тәрбие жүйесі: мақсат пен әдіс нақты болмаса, ұғым сөз күйінде қалады
Патриоттық тәрбие — дерексіз ұран емес. Ол нақты мақсат, міндет, мазмұн, түр, құрылым, әдіс-тәсілдер жүйесіне сүйенгенде ғана нәтижелі болады. Өз болмысын танымаған адам өз орнын да айқындай алмайды.
Қазақстандық патриоттық тәрбие бүгінгі өмірден оқшауланбайды; керісінше, жаңа өмірдің талаптарымен үндесе отырып ұлттық тәрбиенің мәнін тереңдетеді. Ұлттық тәрбие дегеніміз — оқшаулану емес, ұлттық құндылықтарды сақтай отырып, әлемдік идеяларды да саралап қабылдау, озық пен тозықты ажырата білетін кең дүниетанымды азамат қалыптастыру.
Ескерту: біржақты, тар түсінілген ұлттық тәрбие ұлтаралық араздыққа апарып соқтыруы мүмкін. Сондықтан ескі мен жаңаны үйлестіру — ең өміршең бағыт.
Егемен Қазақстан жағдайындағы міндет
Бүгінгі Қазақстанда патриотизм мен ұлтаралық татулық жаңа мағынаға ие: Қазақстанды Отаным деп танитын әр азамат елін сүюге, қорғауға, оның дамуына үлес қосуға міндетті. Бұл қағида, әсіресе, қазақ ұлтынан өзге этнос өкілдері үшін де өмірлік ұстанымға айналуы қажет.
«Қос азаматтық», «қос тілдік» сияқты даулы ұғымдардан арылып, азаматтық тұтастықты күшейту маңызды. Сонымен қатар орыс тілінен бас тарту туралы сөз емес: орыс тілі арқылы әлемдік, соның ішінде батыс мәдениетін игеру мүмкіндігі бар. Ал қазақ азаматтары қазақстандық патриотизм мен ұлтаралық татулықтың көшбасшысы болуы тиіс.
«Төрт ана»: ортақ құндылықтарға айналатын өзек
Мұхтар Шахановтың «Төрт ана» өлеңі адамның тамырын бекітетін рухани тұғырларды айқындайды: туған жер, туған тіл, туған дәстүр-салт, туған тарих. Бұл ұғым тек қазаққа ғана емес, Қазақстандағы барша азаматқа ортақ қағида ретінде қарастырылуы тиіс.
«...Болу керек құдіретті төрт ана:
Туған жері — түп қазығы, айбыны,
Туған тілі — сатылмайтын байлығы,
Туған дәстүр, салт-санасы — тірегі,
Қадымына шуақ шашар үнемі.
Және туған тарихы...
Төрт анасын қорғамаған халықтың
Ешқашанда бақ жұлдызы жанбаған».
Қорытынды: негіздер, әдіснама және жүзеге асыру жолдары
Негіздері
- Ежелгі салт-дәстүр, әдет-ғұрып, аңыз-ертегілер, жырлар.
- Кеңестік кезеңнің ортақ тарихи тәжірибесі.
- Ұлы Отан соғысы жылдарындағы көпұлтты қазақстандық батырлардың ерлігі.
- Ортақ Отанға адал қызмет ету қағидасы.
Әдіснама және құралдар
- Н.Ә. Назарбаевтың тарихи-идеялық еңбектеріндегі тұжырымдар.
- Тәрбиелік іс-шаралар, сынып сағаттары, қоғамдық кездесулер.
- Гуманитарлық пәндер мазмұны арқылы құндылықтарды жүйелі сіңіру.
- Ардагерлермен, тарих куәгерлерімен тікелей диалог құру.
Қазақстандық патриотизм — барша қазақстандықтарға ортақ құндылық. Ол ортақ тарихты құрметтеуге, қазақ тілінің біріктіруші рөлін түсінуге, әр этностың мәдениеті мен дәстүріне сыйластықпен қарауға және Қазақстанның өркендеуіне нақты үлес қосуға жетелейді.
Пайдаланылған әдебиеттер
- Қазақтың мақал-мәтелдері. Алма-Ата, 1955.
- Қазақтың би-шешендері. Алматы, 1993.
- Батырлар жыры. Алма-Ата, 1955.
- Қазақ Совет энциклопедиясы. Алма-Ата, 1978.
- Қозыбаев М. Қазақстан Ұлы Отан соғысы жылдары. Алма-Ата, 1979.
- Назарбаев Н.Ә. Тарих толқынында. Алматы, 1999.
- Боздақтар. Тараз, 2000.
- Қазақ Совет энциклопедиясы. 4-том. Алма-Ата, 1978.
- Назарбаев Н.Ә. Қазақстанның болашағы — қоғамның идеялық бірлігінде. Алматы, 2000.
- Бегалиев Т.Б. Педагогика: қысқаша лекциялар курсы. Тараз, 1999.
- Педагогика тағылымы. Алматы, 2003.
- Шаханов М. «Төрт ана». «Егемен Қазақстан», 23.08.1995.