Баймырзаұлы Балуан Шолақ жайлы жайлы
Балуан Шолақ: өнер мен күштің тоғысқан тұлғасы
Баймырзаұлы Балуан Шолақ (1864–1916) — қазақтың халық композиторы, ат үсті өнерінің хас шебері, күш өнерін көрсете білген спортшы, жауырыны жерге тимеген балуан. Халық оның есімін ең алдымен балуандық даңқымен танып, еркелетіп «Балуан Шолақ» деп атаған. Бұл лақап аты жас күнінде саусағын үсітіп алған оқиғамен де байланысты айтылады. Ал азан шақырып қойылған шын есімі — Нұрмағанбет.
Шын аты
Нұрмағанбет
Өмір сүрген жылдары
1864–1916
Тегі, өскен ортасы және болмысы
Шыққан тегі — Ұлы жүздің Дулат тайпасының Сәмбет руы. Алайда аталары ертеректе Арқаға қоныс аударғандықтан, Балуан Шолақтың ғұмырының басым бөлігі Көкшетау өңірінде өтіп, атығай мен қарауыл руларының арасында өседі.
Әке-шешесі
- Әкесі Баймырза — ағаш шебері.
- Анасы Қалампыр — қарулы, қайратты жан болғаны айтылады.
«Алып — анадан» деген сөз бекер емес: Балуан Шолақтың теңдессіз күші мен қайраты көпшілік ұғымында анасының болмысымен сабақтасып жатады.
Қысқаша сипат
- Өнері
- Ән, күй, сал-серілік дәстүр
- Спорттық қыры
- Күрес, күш өнері
- Шеберлігі
- Ат үсті акробатикасы
- Аймағы
- Көкшетау өңірі, Арқа
Күш өнері және ат үстіндегі шеберлік
Балуан Шолақ 14 жасынан бастап күреске түсіп, ат құғында ойнаған. Ол шауып келе жатқан ат үстінде күрделі қимылдарды аса шеберлікпен орындап, бойындағы жойқын күш пен ептілікті толық меңгергенін дәлелдейді. Бұл өнері қазақтың далалық цирк мәдениетінің қалыптасуына ықпал еткен құбылыс ретінде бағаланады.
Ат үстіндегі күрделі тәсілдер
- Жүйткіп келе жатқан ат үстінде түрегеп тұру.
- Ат үстінде басымен тұру сияқты ерекше қимылдар.
- Аттың бауырынан өту.
- Бір аяғын үзеңгіге қыстырып, шалқалап жатып шабу.
Көкшетаудағы күш көрсетуі
Көкшетау қаласындағы үлкен жиындарда 51 пұттық (шамамен 830 кг) кірдің тасын көтеріп, қалың жұртты таң қалдырғаны айтылады.
Ескерту: пұт өлшемі дәстүрлі салмақ бірлігі ретінде беріліп отыр.
1899 жылғы белдесу
1899 жылы орыс палуаны Иван Кореньмен күресіп, оның қабырғасын сындырған кезде Балуан Шолақ 35 жаста болған.
Әншілік, композиторлық және сал-серілік дәстүр
Балуан Шолақ жастайынан ән мен күйге құмар болып өседі. Жігіттік шағында ол күш өнері мен музыкалық өнерді қатар дамытып, ел арасына кең тараған сал-серілік дәстүрдің жарқын өкілдерінің біріне айналады.
Өнерпаздар ортасын құруы
Әке-шешесі қайтыс болғаннан кейін Ғаникей есімді қызға үйленген Балуан Шолақ ел аралап, салдық құрады. Ол жалғыз жүрмей, маңына әнші-күйші, палуан, өнерлі жастарды жинап, топ болып сауық құруды дағдыға айналдырған. Бүгінгі тілмен айтқанда, бұл — өз дәуірінің «ансамблі» еді.
Ұстаз тұтқан дәстүр
Ол Біржан сал мен Ақан сері әндерін тамаша орындап, кеңінен насихаттаған. Солар қалыптастырған әнші-композиторлық үрдісті берік ұстанып, кейін өзі де ән шығарады. Осы қыры арқылы Балуан Шолақ қазақтың әншілік өнерінің өрістеуіне елеулі үлес қосқан композитор ретінде танылады.
Сапарлары және ықпалы
Көкшетау, Қарқаралы, Қараөткел, Сарысу бойындағы елдерді аралап, Баян-ауыл мен Семей өңірінде де болған. Арқаның әндерін Жетісуға жеткізген осы сапарларында Кенен Әзірбаев Балуан Шолақтың көптеген әндерін үйреніп, халыққа кең таратқан.
Ән мұрасы және зерттелуі
Белгілі әндері
Балуан Шолақтың «Ащылы-айырық», «Балуан Шолақ», «Желдірме», «Дікілдек», «Көкшетау», «Қосалқа», «Қос барабан», «Қос перне», «Құлан кісінес», «Кенже қоңыр» сияқты әндері бар. Халық арасына кең тараған туындыларының қатарында «Ғалия» мен «Сентябрь» ерекше аталады.
«Ғалия» — нәзік сезімді, мөлдір махаббатты сыршыл әуенмен кестелеген ғашықтық лирикасы.
Орындаушылар
- Ж. Елебеков
- М. Көшкімбаев
- М. Тырбаев
- Ж. Кәрменов
- Қ. Байбосынов
Зерттелуі
Музыка зерттеушісі А. В. Затаевич ел арасынан Балуан Шолақтың бірнеше әнін жазып алып, оларды «Қазақ халқының 1000 әні» және «Қазақтың 500 әні мен күйі» жинақтарына енгізген.
Өмірінің соңы
Сан қырлы өнерімен халқын тәнті етіп, Сарыарқаны сазды әуенімен тербеткен, өз заманының айтулы сал-серілерінің бірі болған Балуан Шолақ Баймырзаұлы 1916 жылы өзі өскен өңір — Өзектісайда қайтыс болады.
Түйін
Балуан Шолақ тұлғасы — қазақ мәдениетінде күш пен өнердің, ерлік пен әуездің бір адамның болмысында тоғысқан айрықша үлгісі.