Доспанбет жырау (1490 - 1523) - жырау, қолбасшы, батыр
Доспанбет жырау: дәуірдің дауылпаз үні
Доспанбет жырау (1490–1523) — жырау, қолбасшы, батыр. Ол қазақ халқының қалыптасу кезеңінде өмір сүріп, тарихи кеңістікте ноғай, қырым, қазақ жұртының тағдырымен астасқан күрделі дәуірдің куәсі болды.
Өмір сүрген жылдары
1490–1523
Болмысы
Жырау · Қолбасшы · Батыр
Өмір жолы мен тарихи кеңістігі
Доспанбет жырау Кіші Ноғай ордасында әскери қолбасшы қызметін атқарған. Дешті Қыпшақты кең аралап, Бақшасарай мен Стамбұлда болғаны айтылады. Ол Қырым ханының жағында көптеген әскери жорықтарға қатысып, жорық пен майдан өмірін өз көзімен көріп, өз тағдырында өткерген тұлға.
Жырау 1523 жылы тайпааралық қақтығыстардың бірінде Астрахан маңында қаза тапқан. Осы қысқа ғұмырдың өзінде оның жырларынан мұрат-мақсаты, талғам-түсінігі, дүниетанымы айқын аңғарылады.
Жырларындағы идеялық әлем
Доспанбеттің толғауларында ел қорғау идеясы — ең биік құндылық. Ол елі мен жері үшін жанын қиған ердің арманы жоқ деп, отаншылдық рухты бәрінен жоғары қояды. Жырау өткен өмірді жырлағанда туған елге, өскен жерге деген ыстық махаббатын келер ұрпақтың болашағымен байланыстыра сипаттайды: кейінгілердің де ертең еліне қорған, тірек болуын қалайды.
Оның шығармаларында қырым, ноғай, қазақ жұртының іргесі берік, еңсесі түспеген, ешкімге бас имейтін ел болып отырған заманды аңсау сарыны байқалады. Жырау сол кезеңді қайтып келмес бақытты өмір ретінде толғайды.
Тақырып
Ел қорғау, жорық
Жауынгерлік рух, жауапкершілік, ер намысы.
Құндылық
Елдік, бірлік
Іргесі бүтін жұртты аңсау, тәуелсіз болмыс.
Дәстүр
Серілік, сақилық
Дарқандық пен қонақжайлылықты асыл мұра ретінде дәріптеу.
Шығармалары
Доспанбет жыраудың бізге жеткен мұраларының қатарында төмендегі толғаулар аталады:
«Айнала бұлақ басы таң»
«Тоғай, тоғай, тоғай су»
«Азау, азау дегенің»
«Арғымаққа оқ тиді»
«Қоғалы көлдер, қом сулар»
«Айналайын, Ақ Жайық»
Көркемдік ерекшелігі
Доспанбет жырау шығармалары қазақ поэзиясы тарихында көркемдік болмысымен және екпінді ырғағымен ерекшеленеді. Ол айтар ойының қуатын арттыру үшін қайталауларды жиі қолданады. Мұндай тәсілдер ойдың әсерлілігін күшейтіп, сөздің өткірлігін тереңдете түседі.
Оның ерлік пен елдікке үндейтін толғаулары Бұқар жырау, Махамбет сияқты кейінгі ақындарға елеулі ықпал еткені байқалады. Бұл дәстүр уақыт өте толығып, кемелдене келе жаңа сипатқа ие болды.
Неге аз мұрасы ғана жетті?
Жыраудың шығармалары біздің заманымызға толық жетпеген. Жырларының көпшілігі жорық үстінде қолма-қол айтылғандықтан, жазба түрде тұрақты сақталмай қалған.
Сондықтан бүгінге негізінен ел жадында сақталған нұсқалар ғана жетті. Соның өзінен-ақ оның жырды түйдек-түйдегімен ағытатын, дауылпаз жырау болғаны анық сезіледі.
Жариялану тарихы
Доспанбет жыраудың жырлары ертеректе, 1893 жылы М. Османов құрастырған «Ноғай уа құмық шығырлары» жинағына енген. Кейін 1896 жылы В. Радловтың «Халық әдебиетінің үлгілері» атты жинағында жарияланды.
Бұдан соң жырау мұрасы «Ертедегі әдебиет нұсқалары», «Алдаспан», «XV–XVIII ғасырлардағы қазақ поэзиясы», «Бес ғасыр жырлайды» сияқты әртүрлі хрестоматиялар мен жинақтарда үздіксіз басылып келеді.
Дереккөз санаты
KZ портал: Қазақша рефераттар жинағы