Қазақ жері
Е. Құдайбергенов орындайтын әнде айтылғандай: «Мен қазақпын, мың өліп, мың тірілген». Иә, қазақ екенімізге талас жоқ. Алайда атымыз ғана қазақ болып, іс-әрекетіміздің бірқатары ұлтымыздың беделін түсіріп жүргені де жасырын емес.
Бұл ойлар Жұбан Молдағалиевтің патриоттық тақырыптағы туындысындағы XX ғасыр қазақтарының бейне-келбетімен салыстырғанда тіпті айқын сезіледі. Егер поэма бүгін жазылса, қай тұстары өзгерер еді? Меніңше, ең алдымен үш өзекті тұс жаңаша айтылар еді: жер, ана, қазақ жігіті.
1) Жер: кеңдік пен құндылықтың таразысы
Жер көлемі — әр мемлекет үшін байлық әрі қуат өлшемдерінің бірі. Мемлекеттің салмағы мен дәрежесі көбіне оның аумағымен, табиғи қорымен, геосаяси кеңістігімен қатар бағаланады.
Қазақ жері — күнбатыста Еділден басталып, күншығыста Алтайға дейін; солтүстікте Батыс Сібір жазығынан оңтүстікте Тянь-Шань тау жүйесіне дейін созылған ұлан-ғайыр мекен. Бұл дерек оның кеңдігін дәлелдейді. Бірақ «қазақ жері кең еді» деген сөздің жалғасы бүгін ойландырады: ал қазір ше?
Кеңдік тек картадағы өлшем емес. Ол — пейіл, ниет, қадір. Бүгінде сол кеңдік пен кең пейіл тарылғандай әсер қалдырады: Байқоңыр секілді стратегиялық маңызы бар нысандардың тағдыры, Орынбор тәрізді тарихи кеңістіктердің сыртта қалуы — ұлт жадында сызат түсірген тақырыптар.
Ақын поэмада туған жерінің ауқымын әрі болашағын үмітпен бейнелеген:
Ж. Молдағалиев:
«Еуропа да, Азия да емеспін мен.
Аралықпын, жетінші материктей...»
Алайда бұл үміт толық ақталды деу қиын. Сананы улаған «көк қағаздың» құдіреті кей құндылықтарды кейінге ысырып, талай адамды өз ырқына көндіргені де шындық.
2) Ана: бесіктен басталатын әлем
Ана — нәрестенің дүние есігін ашқанда алғаш көретін жан. Халық даналығында: «Оң қолымен бесікті тербетсе, сол қолымен әлемді тербетеді» деген сөз бар. XIX–XX ғасырдағы аналардың бейнесі көбіне осы сипатпен астасып жатты.
Бірақ XXI ғасыр табалдырығын аттаған тұста бұл бейне күрделі өзгерістерге ұшырағандай. Ақын қазақ болмысын ана арқылы ашқанда:
Ж. Молдағалиев:
«Мен қазақпын, ажалсыз анамын мен,
Құрсағыма сыйдырам даланы кең...»
Ал бүгінгі қоғамда жүрекке ауыр көріністер бар: кей аналар дала түгілі, өз қаны — туған баласын да бауырына сыйдыра алмай жатқандай.
Дегенмен «бес саусақ бірдей емес»: баласы үшін жанын беруге дайын мейірімді аналар да аз емес. Өкініштісі — олар кейде «көкек ана» туралы дабылдың көлеңкесінде қалып қояды.
3) Қазақ жігіті: мінездің өлшемі, елдіктің айнасы
Қазақ жігіті — ел үшін жауға шапқан, ақ білектің күшімен де, ақылдың салмағымен де ұлтын қорғаған азамат. Тарихта мұндай тұлғалар көп: Қазақ хандығын құрған Керей мен Жәнібек, ұлт-азаттық қозғалыстың көсемдері Әлихан мен Ахмет, білімнің шамын жаққан Абай мен Ыбырай, елін шын сүйген Ербол мен Қайрат, Бекзат. Бұлар — «қазақ» деген атты мақтанышпен айтуға лайық биіктер.
Ақын қазақ жігітінің XX ғасырдағы келбетіне сүйсіне отырып:
Ж. Молдағалиев:
«Мен жігітпін, айқасқа, сынға асықпын,
Шарықтасам, қыран боп шыңға шықтым...»
Бүгінгі сұрақ
Ал қазір бұл бейне өзгеріп кеткен жоқ па? Тарихтың «XXI ғасырдағы қазақ жігіттері» деген бетіне кімдер жазылады: болмысты арзандатып, жеңіл әсердің соңынан ергендер ме, әлде Отанының ақысын жеп, өзгенің жерінде күн кешкендер ме?
Бәлкім, ол бет әлі толмай тұрған шығар. Қалай болғанда да, жауап — болашақтың еншісінде.
Қорытынды: заман тұрмайды, адам өзгереді
Егер поэма XXI ғасырда жазылса, көптеген тұсы өзгерер еді. Мен мәтіннің талабына сай ең маңызды үш фактіге ғана тоқталдым. Бұлардан өзге де жаңаша сөйлеуді қажет ететін шумақтар табылар еді, бірақ өзегін ұстап тұрғаны — осы мәселелер.
Бұл туындыны бүгінгі кезеңмен қатар қойып салыстырудан түйгенім: заман бір орында тұрмайды — адам өзгереді. Өзгерген адам өз талабына сай заманды да өзгертеді, тіпті кейде оны өзіне тәуелді етеді.