Құлманов Бақтыгерей Ахметұлы (1859 - 1919) - бірінші шығыстанушы - қазақ, шығыс ғылымының кандидаты, Алаш қозғалысының көрнекті қайраткері

Бақтыгерей Құлманов Орынбор гимназиясын күміс медальмен тәмамдап, кейін Санкт-Петербург университетінің шығыс тілдері мамандығын үздік дипломмен бітірген. Бұл кезең оның ғылыми-танымдық бағытын айқындап, қоғамдық қызметке дайындаған маңызды баспалдақ болды.

1890–1903 жылдары ол Ішкі Орданың Қамыс-Самар бөлігін басқарды. Әкімшілік тәжірибе жинақтаған осы жылдар Құлмановтың қоғамдық-саяси мәселелерге тікелей араласуына негіз қалады.

1906–1907 жылдары Б. Құлманов Ресейдің І және ІІ Мемлекеттік Думаларына қатарынан екі рет Ішкі Орда қазақтарының атынан депутат болып сайланды. Ол Мұсылмандар фракциясының белсенді мүшесі ретінде ұлттық мүддені қорғау ісінде айрықша көзге түсті.

Ол қазақ даласынан сайланған Ш. Қосшығұлов, Б. Қаратаев, С. Жантөрин, М. Тынышбаев, Т. Алдабергенов, Ә. Бөкейханов, А. Қалменов, А. Бірімжанов сияқты ұлт зиялыларымен бірлесе отырып, мемлекеттік шовинизм мен империялық саясат үстем болған тұста ел намысын қорғауға, талан-таражға түскен қазақ жерін сақтауға бар күшін салды.

Көптеген қазақ зиялылары сияқты Б. Құлманов та Ақпан төңкерісіне зор үміт артты. Патшаның тақтан құлауы мен Ресейдегі монархияның күйреуін ол демократиялық өзгерістерге жол ашатын ірі тарихи бетбұрыс ретінде қабылдады.

Жаңа саяси жағдай қалыптасқан сәттен бастап Құлманов қоғамдық қозғалыстарға белсене араласып, ел ішінде Ақпан төңкерісінің мақсат-мұратын түсіндіруге, азаматтық идеяларын насихаттауға күш жұмсады.

1917 жылдың сәуірінде Бөкей Ордасындағы елді мекендерде тұратын қазақтардың арнайы съезі өтті. Жиынға қазақ даласына белгілі Ғ. Мұсағалиев, И. Меңдіханов, С. Меңдешев, Б. Ниязов, М. Шомбалов, Ш. Бекмұхамбетов сияқты зиялылар қатысты.

Съезд Ішкі Ордадағы басқару жүйесін жетілдіруге бағытталды: мәжілісте басқару ісін жүргізетін орталық комитет сайланды. Сонымен бірге Бақтыгерей Құлмановқа Қазақ халқының Астрахань өлкесіндегі комиссары ретінде билік жүргізу құқығы берілді.

Халық алдында беделі жоғары тұлға ретінде ол ел басқару жұмысына белсене кірісіп, егемендікке ұмтылыстың берік негізін қалыптастыруға атсалысты.

Б. Құлманов ұлтжанды қазақ зиялыларымен бірге Алаш партиясын және оның үкіметін құруға белсенді қатысқан. 1917 жылғы желтоқсанда Орынборда өткен жалпықазақ съезіне арнайы шақырумен келіп, съезд төрағасы болып сайланды.

Съезд Алашорда үкіметінің билік жүргізуші органы — Халық Кеңесінің төрағасын сайлау мәселесін қарастырғанда, Б. Құлмановтың есімі Ә. Бөкейханов және А. Тұрлыбаевпен бірге демократиялық негізде дауысқа түсті. Төрағалыққа өтпегенімен, ол жаңа құрылған Алашорда үкіметінің құрамына мүше болып сайланды.

Халық мүддесін жоғары қойған Құлманов Ә. Бөкейханов, А. Байтұрсынов, М. Дулатов, Х. Досмұхамедов сияқты қайраткерлермен тізе қоса отырып, ұлттық мұрат жолындағы күреске барын салды. Алаш қайраткерлері жалпыадамзаттық гуманизм қағидаларын ұстанып, бүкіл қазақ халқының мұң-мүддесіне қызмет етуді өмірлік мақсат етті.

Бақтыгерей Құлманов ауыр науқасқа шалдығып, 60 жасында дүниеден өтті. Оның есімі қазақтың ғылымы мен қоғамдық-саяси тарихындағы күрделі дәуірмен сабақтас: білім мен билікті ұштастырған қайраткер ретінде ол ұлттық мүддені қорғаудың өнегесін көрсетті.

Дереккөз белгісі: KZ порталындағы қазақша рефераттар жинағында берілген мәліметтер негізінде.