Темір таяқты қолыма ұстап, дүниені шарлап кетейін
Құртақандай баланың ғажайып тағдыры
Бір шаруаның бойы шынашақтай ғана баласы болыпты. Жыл артынан жыл өтсе де, баланың бойы өспей, сол құртақандай күйінде қала береді.
Бір күні әкесі жер жыртуға бармақшы болғанда, бала: — Әке, мені өзіңмен бірге ала кетші! — дейді. Әкесі: — Қой, балам. Сен құртақандайсың ғой, жазатайым жоғалып кетерсің — деп тоқтатпақ болады. Бірақ бала қоймайды.
Амалсыз әкесі баласын жан қалтасына салып алып, егістікке тартады. Егістікке келген соң, өзі жер жыртып, баласын жыртылған жерге отырғызып қояды.
Дәудің алып кетуі
Бір кезде таудың ар жағынан бір дәу шыға келеді. Әкесі баласына: — Ана дәуді көрдің бе? Байқа, ұзама. Әйтпесе алып кетеді — деп ескертеді.
Бірақ әкесі аузын жиып үлгергенше, дәу екі-ақ аттап жетіп келіп, баланы екі саусағының ұшымен-ақ көтеріп алады. Олай-бұлай қарап, жан қалтасына салып алып, үңгіріне қарай кетеді.
Әкесі тіл қатуға да шамасы келмей, іштей опынады: «Үйде қалдырмай, неге ертіп келдім?»
Тау жаңғағы және күштің өсуі
Дәу баланы таудағы үңгіріне апарып, бақшасында өсетін тау жаңғағымен қоректендіреді. Бұл жаңғақты жеген адам дәу сияқты іріленіп, қуаттана береді екен.
Алғашқы 2 жыл
Бала жаңғақ шағып жейді. Күн сайын бойы да, күш-қайраты да арта береді.
Келесі 2 жыл
Дәу тағы сынайды. Баланың күші өссе де, дәуге әлі «жеткіліксіз» көрінеді.
Тағы 2 жыл
Бала толықтай жас алыпқа айналады: ірі, қуатты, қайраты тасыған жігіт болады.
Үш сынақ: шоқпар табу
1-сапар
Дәу орманға ертіп барып: — Өзіңе шоқпар жұлып ал! — дейді. Бала бір жас ағашты тамырымен қоса жұлып алады. Бірақ дәу: — Әлі күшің жиналмапты — деп тоқтайды.
2-сапар
Тағы екі жылдан соң бала бір кәрі ағашты тарам-тарам тамырымен жұлып алады. Бірақ дәу тағы да разы болмай: — Күшің әлі шамалы — дейді.
3-сапар
Үшінші жолы бала ең жуан еменді таңдап алып, түбірімен жұлып алады. Ағаш жерден шыққанда, бүкіл орман шайқалғандай болады. Дәу: — Енді қайратың толыпты — деп, оны әкесінің егістігіне алып келеді.
Әкесінің егістігіне оралу
Әкесі баяғыдай жер жыртып жүр екен. Сол кезде қасына бір жас алып келіп: — Амансың ба, әке! Қандай жігіт болдым, қарашы! — дейді.
Әкесі шошып: — Қой, шырағым, мен сені танымаймын — деп сенбейді. Жас алып: — Мен сенің балаңмын. Бере тұр соқаны, жерді мен жыртып көрейін — дейді.
Жас алып соқаны ұстап тұрып, бір қолымен жай ғана басып қалғанда, соқа тұтастай жерге кіріп кетеді. Әкесі ашуланып: — Ей, не істеп тұрсың? Соқаны сындырасың! — дейді.
Сонда жас алып аттарды ағытып жіберіп, соқаға өзі жегіледі де: — Үйге қайт. Шешеме айт: мен жер жыртып біткенше тамақ әзірлесін — дейді.
Ол күллі егістікті лезде жыртып бітіріп, екі тырманы қатар жегіп, тырмалап та тастайды. Кейін орманнан түбірімен екі еменді жұлып әкеліп, бұтақтары мен тамырына соқаны, аттарды, тырманы іліп қояды да, сол күйі үйге беттейді.
Үйдегі танымай қалған қуаныш
Шешесі алыпты көріп, танымай қалады: — Мына аттарды көтеріп келе жатқан алып кім? — деп сұрайды. Әкесі: — Бұл өзіміздің баламыз — дейді.
Бала асықпай аттарды қораға кіргізіп, жем салып, соқа мен тырманы сарайға қойып келеді де: — Апа, әбден ашпын. Жейтін бірдеңе бар ма? — дейді.
Ас таусылған сәт
Анасы екі табақ картоп әкеледі. Бұл өздеріне сегіз күнге жететіндей еді, ал бала бәрін бір-ақ жеп қояды да, тағы сұрайды.
Тағы да тоймайды
Анасы бір қазан ет әкеледі. Бала оны да тауысып жейді, бірақ бәрібір тоқ болмайды.
Сонда жас алып ата-анасына: — Байқаймын, сендер бәрібір мені асырай алмайсыңдар. Тіземе салып басқанда сынбайтын темір таяқ тауып беріңдер. Қолымда таяқ болса, дүниені шарлап кетейін — дейді.
Темір таяқ іздеу: үш рет сынған үміт
Әкесі ұстаға барып, жуан әрі ауыр темір таяқ соқтырады. Оны үйге екі ат әрең сүйреп әкеледі. Бірақ алып таяқты тізесіне қойып басқанда, шарт сынып кетеді.
Екінші жолы төрт ат жегіп әкелген таяқ та қақ бөлінеді. Үшінші таяқты сегіз ат әрең сүйретеді — оны да алып оп-оңай үзіп жібереді.
Алып: — Әке, маған тәуір таяқ тауып беретін түрің жоқ. Таяқсыз-ақ дүниені шарлап кетемін — деп, ата-анасымен қоштасып, жолға шығады.
Сараң ұста және «ақысыз еңбек» шарты
Үш күн жүріп, бір ауылға келеді. Онда үлкен ұста дүкені бар екен. Ұстасы әрі бай, әрі сараң болыпты. Жас алып: — Жұмыскер керек пе? — деп сұрайды.
Ол ақы сұрамайтынын, тек екі аптада бір рет тептіріп тұруды ғана шарт етеді. Сараң ұста қуанып келіседі.
Ұста қып-қызыл балқыған темірді төске қойғанда, жас алып балғамен құлаштап бір ұрғаны сол еді — темір әйнектей быт-шыты шығып, төс жерге кіріп кетеді. Ұста ашуға мініп, оны қумақ болады. Бірақ алып: — Ақша керек емес. Келісім бойынша есептес — дейді.
Бір теуіп қалғанда ұста қаңбақтай ұшып, төрт мая шөптің ар жағына түседі. Жас алып дүкеннен жуан темір таяқ тауып алып, әрі қарай жолға шығады.
Алпауыттың ауылындағы бір жыл
Жүре-жүре ол бай ауылға келіп, кең ауланың ішінде тұрған алпауытқа жолығады да: — Жұмыскер керек пе? — дейді. Алпауыт бір жылға ақы сұрайды. Алып: — Ақша керек емес. Бір жыл біткен соң үш рет тебейін. Бар сұрайтыным сол — дейді. Алпауыт келіседі.
Орманға отынға бару күні
Келесі күні алпауыт жұмысшыларды орманға жібереді. Жас алып болса ұйықтап жата береді. Басқарушы оятуға тырысқанда: — Ұйқым қанғанша ұйықтаймын. Жұмысымды бәрібір бәрінен бұрын бітіремін — дейді.
Ол асықпай тұрып, екі қап бұршақтан тайқазан ботқа пісіріп жеп алады. Сосын орманға барып, екі үлкен ағашты түбірімен жұлып, арбаға тиеп, ауылға қайтады.
Алпауыт ашуланып ұрысайын дегенде, алып бір ағашты жалғыз қолымен көтеріп: — Мына бір ағаштың өзі бір айға жететін отын — дейді. Алпауыт үнсіз қалады.
Жас алып алпауыттың қолында бір жыл тапжылмай еңбек етеді. Уақыты келгенде: — Ал, ақымды төле: үш рет тепкіз — дейді. Алпауыт қорқып, жалынуға көшеді, тіпті: — Сен алпауыт бол, мен жұмыскері болайын — деп өтінеді. Бірақ алып келісімді бұзбайды.
Қастандық: шыңырау құдық пен диірмен тасы
Алып екі аптаға қалуға келіскен сәтте, алпауыт көрші алпауыттарды шақырып, одан құтылудың амалын ақылдасады. Ақыры: «Шыңырау құдықты тазалат та, үстінен диірмен тасын тастайық» деген қастандыққа тоқтайды.
Олар айтқанын істейді. Бірақ құдықтан: — Әй, құдықтың аузынан тауықтарды қуып жіберіңдерші! Тауықтар жер шұқылап, басыма құм төгіліп тұр! — деген дауыс шығады.
Көп ұзамай жас алып мойнында диірмен тасы бар күйі құдықтан шығып: — Қараңдаршы, қандай тамаша алқа! — дейді де, алпауыттың алдына келеді: — Енді ақымды түгел төле: тепкіз — дейді.
Үш тепкі және бұлт астындағы ерлі-зайыпты
Бір теуіп қалғанда-ақ алпауыт бұлтқа қарай ұша жөнеледі. Артынша алып алпауыттың әйеліне де: — Күйеуің жалғызсырамасын, сені де бір тебейін — дейді. Әйелі жеңілірек болғандықтан, одан да биікке көтеріліп кетеді.
Бұлт астындағы бітпейтін дау
Екеуі бұлт астында қалықтап жүріп, бір-біріне: — Маған қарай төменде / — Өзің көтеріл — деп, әлі күнге дейін керісіп жүрсе керек.
Ал жас алып болса, темір таяғын қолына ұстап, ары қарай жиһанды кезіп кете береді.