Төлеген - қазақ эпосы, тіпті бүкіл қазақ фольклоры үшін жаңа кейіпкер
«Қыз Жібек» — қазақ лиро-эпосының көркем шыңы
«Қыз Жібек» — қазақ халқының ең көне мұраларының бірі, лиро-эпостық дастандардың ішіндегі ең көркем туындылардың қатарында. Жырдың өзегінде Төлеген мен Жібектің шынайы сүйіспеншілігі, ал сол махаббатқа тосқауыл болған қатал тағдыр мен қоғам заңдылықтары суреттеледі.
Жібек бейнесі — сұлулық пен әсемдіктің символы, халық жадындағы рухани ескерткіш. Ал Төлеген — батырлықтан гөрі сезім тазалығын, таңдау еркіндігін алға қоятын лирикалық кейіпкер.
Шығу тегі және жазбаға түсу тарихы
«Қыз Жібек» лиро-эпостық жыры шамамен XVII ғасырда хатқа түскен деп қарастырылады. Нұсқаларының өзара айырмашылығы көп емес, бұл жырдың ел ішінде кең тараған тұрақты дәстүрін аңғартады.
Негізгі жарияланымдар мен жинақталуы
- 1880 — Е.А. Александров Мұсабай ақыннан жазып алып, мазмұнын орыс тіліне қара сөзбен аударған.
- 1894 — Фалиолла Тухватуллин Зайсан өңірінен жинап, Қазанда бастырып шығарған.
- 1900, 1903, 1905, 1909, 1911 — Жүсіпбек Шайхысыламұлы Қазан қаласында қазақ тілінде бірнеше рет жариялаған.
- Тухватуллин нұсқасы 1925, 1933, 1939, 1957, 1967 жылдары қайта басылған; 1958 жылы «Қазақ эпосы», «Казахский эпос» жинақтарына енген.
- 1963 — «Қыз Жібек» атауымен қазақ және орыс тілдерінде жарияланған; 1988 жылы орыс тілінде жеке кітап болып шыққан.
Қолжазба қорындағы нұсқалар
Қазіргі таңда ҚР Орталық кітапханасының қолжазба қорында жырдың бірнеше нұсқасы сақталған. Олардың қатарында Қ. Мырзағалиев, Ә. Дәнікеров, Ж. Қалмағамбетов, Е. Рақметов, Р. Мәзқожаев нұсқалары бар.
Жырдың мазмұны: екі бөлім, бір түпкі сюжет
Жыр екі бөлімнен тұрады. Екі бөлім де әртүрлі оқиғаларды қамтығанымен, түпкі арқауы ортақ: жігіттің жар таңдауы және үйленуі.
I бөлім
Базарбайдың ұлы Төлеген есейе келе өзіне тең жар іздейді. Айтылатын нұсқаларда оның талғамы ерекше көрінеді: сан сұлудың арасынан Сырлыбай ханның Жібек атты қызын ұнатады. Төлеген үш ай Жібектің елінде болып, кейін өз жұртына қайтуға жолға шығады. Алайда Жібекті қызғанған Бекежан жол тосып, қапыда Төлегенді өлтіреді де, қайғылы хабарды Жібекке өзі жеткізеді. Осы қылмысы үшін Бекежан өлім жазасына кесіледі.
II бөлім
Төлегеннен хабар болмаған соң, інісі Сансызбай ағасын іздеп шығады. Жырда Сансызбайдың қалмақ ханы Қоренді өлтіріп, Жағалбайлы елін жаудан азат еткені айтылады. Соңында Жібек пен Сансызбайдың қосылуы баяндалады.
«Қыз Жібек» — махаббат гимні деуге лайық туынды. Жырда ел өмірі, тұрмыс-тіршілік, кәсіп, салт-дәстүр, ерлік істер, ар-ождан мен арман-мұрат көркем түрде өріледі.
Төлеген бейнесі: қазақ фольклорындағы жаңа лирикалық қаһарман
Төлеген — қазақ эпосы үшін өзгеше тұлға. Ол байлық пен батырлықты мұрат етпейді; басты арманы — өзіне лайық сұлуға ғашық болып, сүйіспеншілікпен үйлену. Жырдың идеялық өзегін дәл беретін жолдың бірі:
«Батырлық, байлық кімде жоқ, ғашықтық жөні бір басқа».
— жыр мазмұнындағы түйінді ой
Бұл ұстаным ХVI–ХVIII ғасырлардағы қазақ қоғамында ашық айтыла бермейтін сезім еркіндігі мәселесін алға шығарады. Ескі рулық дәуірдің қалыңмал, көп әйел алу, әмеңгерлік сияқты салттары үстем тұрған шақта, Төлеген мен Жібектің өз қалауымен жар таңдағысы келуі халықтың эстетикалық түсінігінде өзгеріс барын аңғартады.
Неліктен Төлеген «батыр» емес?
- Ерлікпен даңқ қуып өспейді, батырлық өнерді мақсат етпейді.
- Жастайынан өзіне тең сұлу іздеп, сезім тазалығын биік қояды.
- Әке батасына қарамастан, махаббат үшін алыс жолға тәуекел етеді.
Көркемдік өрім: сезімнің бірден ашылмауы
Көркем шығарма заңдылығына сай, Төлеген мен Жібектің махаббаты бір сәтте ашылып кетпейді. Төлегеннің Жібекке ынтықтығы кезең-кезеңімен дамиды: әуелі ел ішінде естиді, кейін Қаршығадан нақтылап, өз көзімен көргісі келеді. Ол сырттай таңданумен шектелмей, көріп-біліп, сөйлесіп барып бағалауды жөн санайды.
Он үш қыз эпизоды
Төлеген көш соңына ілесіп, жол бойы бірінен бірі өткен көрікті он үш қызды көреді. Әрқайсысына жақындаған сайын, Қаршыға «Жібек емес» деп тоқтатып отырады. Бұл көрініс Жібек бейнесін биіктете түсіп, Төлегеннің талғамын, ізденісін және күткен үмітінің салмағын тереңдетеді.
Қазақ мәдениетіндегі орны
«Қыз Жібек» — «жігіттің үйленуі» туралы көне сюжеттің негізінде орта ғасырларда ірі эпосқа айналған классикалық үлгі. Талантты ақын-жыршылар оны романдық эпос дәрежесіне көтеріп, ұрпақтан ұрпаққа жеткізді. Бүгінде бұл жыр ұлттық мәдениетіміздің ажырамас бөлігі саналады.
Экрандағы һәм сахнадағы өмірі
Жыр кәсіби операға және көркем фильмге негіз болды. 1971 жылы Ғабит Мүсіреповтің сценарийі бойынша Сұлтан Қожықов «Қыз Жібек» фильмін түсірді. Төлеген мен Жібек рөлдерін Құман Тастанбеков пен Меруерт Өтекешева сомдады.