ШЫҒАЙҰЛЫ ЕСІМ ХАН
Есім хан: билік, дипломатия және елдік заң
Шығайұлы Есім хан (1628–1645) — Қазақ хандығының ханы, Шығай ханның ұлы, атақты Тәуекел ханның туған інісі. Есім хан туралы халық жадында сақталған аңыз-әңгімелер мен дастан-жырлар көп. Ел оны құрметпен «Еңсегей бойлы Ер Есім» деп ардақтайды.
Есім хан билікке ағасы Тәуекел хан қайтыс болғаннан кейін келді. Сол тұста Қазақ хандығының шығысындағы ахуал бұрынғыдан күрделене түскен еді: ойрат тайпаларының бірігу үдерісі жүріп жатты. Сондықтан Есім хан көршілеріндегі өзгерістерді жіті бақылап, тайпалар арасындағы алауыздықты өз мүддесіне жаратуға ұмтылды.
Халық жадындағы бейне
Есім ханның есімі көбіне ел бірлігі мен тәртіпті орнықтыру, сыртқы саясаттағы ептілік және билікті нығайту сияқты ұстанымдармен қатар айтылады. Бұл қырлар халықтық жыр-дастандарда да айқын көрініс тапқан.
Шығыстағы саясат: ойраттармен тепе-теңдік
Ойраттардың бір жағынан Ембі, Жайық, Еділ бойындағы ноғайлармен шайқасуы, екінші жағынан орыс қамалдарының гарнизондарымен қақтығысуы Есім ханның ықпалын күшейтуге қолайлы жағдай туғызды. Үш жақты соғыстың ауыр зардабын сезінген ойрат әміршілері ақырында Есім ханның үстемдігін мойындап, тату көршілік орнату мақсатында ұсыныс жасап, елшілерін жіберуге мәжбүр болды.
Негізгі фактор
Ойраттардың бірнеше майданда қатар соғысуы
Есімнің тактикасы
Ішкі алауыздықты өз пайдасына шешу
Нәтиже
Тату көршілікке бетбұрыс және ықпалдың артуы
Оңтүстіктегі күрделі ойын: Самарқант, Ташкент және одақтар
Шығыстағы жағдайды өз пайдасына шешкен Есім хан оңтүстікті де назардан тыс қалдырмады. Хандық шекарасын кеңейту саясатын бұл бағытта да батыл жүргізді. Дәл осы кезде Бәки Мұхаммед хан қайтыс болып, оның орны үшін Уәли Мұхаммед пен Герат-Хорасан билеушісі Дінмұхаммедтің ұлы Иманқұлы арасында тартыс басталған еді.
Осы қақтығысты өз мүддесіне бұруда Есім хан ептілік танытты: әуелі Уәли Мұхаммедке көмектесуге уәде беріп, кейін Иманқұлы жағына шығады. Нәтижесінде Иманқұлымен бірігіп, Уәли Мұхаммедтің көзін жойып, одақ құрады. Алайда көп ұзамай Есім хан Иманқұлыға қарсы да қимыл жасап, Самарқантқа әскер аттандырады.
Ташкент мәселесінің түйіні
Ол кезде Иманқұлының Есім ханмен ашық соғысарлық мүмкіндігі шектеулі еді. Сондықтан келісімге келіп, Ташкент пен оның төңірегінің қазақтарға тиесілі екенін ресми түрде мойындайды.
Бұдан кейін Есім хан Моғолстан ханы Әбдірахымның қызы Падшахқа үйленіп, өз ағасы Күшік сұлтанның қызын Әбдірахымға ұзатып, құдандалық арқылы саяси тірегін күшейтеді. Осы одақтың көмегімен өзіне опасыздық жасаған Тұрсын ханды талқандап, дара билікке қол жеткізеді.
«Есім салған ескі жол»: құқықтық дәстүрдің жаңғыруы
Есім хан билігі тұсында (1598–1645) халық жадында «Есім салған ескі жол» деген атпен қалған әдет-ғұрып нормаларын жүйелеген конституциялық сипаттағы құжат болғаны белгілі. Мұны шартты түрде «Есімнің заңы» деп түсінген жөн.
Алайда бұл заң көктен түскен қағида емес: ол өз дәуірінің талабына сай Есім хан мен оның кеңесшілері өңдеп, толықтырған баяғы «Қасым салған қасқа жолдың» бір нұсқасы еді. «Есім салған ескі жол» деген тіркестің мәні де Есім хан тұсында жасалған байыпты, өміршең құқықтық шешімдермен байланысты.
Қоныс пен тұрақ
Жер дауы, көшу-қону тәртібі, қонысқа қатысты құқықтық ұстанымдар нақтырақ сараланды.
Мал-мүлік
Меншікке қатысты дау-дамайды реттеу тетіктері күшейтілді.
Адамдар арасындағы қатынас
Қоғамдық тәртіп, дауды бітіммен шешу, жауапкершілік пен әдет нормалары жүйеленді.
Бұл құқықтық тәжірибе кейін Тәуке ханның әйгілі «Жеті жарғысына» негіз болып, қазақ халқының мәдени-рухани болмысын және салт-дәстүрдің төлтумалығын шыңдай түсуге ықпал етті.
Мұра және сабақтастық
Көшпелілер мемлекетінің хандары секілді, Есім хан да тақ үсті мен ат үстінде қатар танылған біртуар тұлға саналады. Деректерге сай, «Еңсегей бойлы Ер Есім» атанған ханның қайтыс болған жылы — 1645.
Есім хан дүние салғаннан кейін Қазақ хандығының тағына Жәңгір хан (1645–1652) отырды. Халық оның ел үшін жасаған ерлігіне орай «Салқам Жәңгір» деп атаған. Хан ордасын Түркістан қаласында ұстау дәстүрі де Жәңгір хан тұсында басталды.