Ақпарат құралдарының қоғамда атқаратын рөлі
Ақпарат құралдарының қоғамдағы рөлі
Ақпарат құралдары (БАҚ) хабарды халық арасына таратып қана қоймай, қоғамдық пікірді қалыптастыруға, саяси үдерістерді жүргізуге және қоғамдық талқылауды ұйымдастыруға мүмкіндік береді. Олардың ықпалы нәтижесінде қоғамда тұрақтылық пен ынтымақтастық ахуалы орнығуы да, керісінше тұрақсыз жағдай қалыптасуы да мүмкін.
Неге «төртінші билік»?
Ақпарат құралдарының адамдарға тигізетін ықпалын ескере отырып, оларды заң шығарушы, атқарушы және сот билігімен қатар қойып, бейресми түрде «төртінші билік» деп атайды.
Тарихи контекст: КСРО кезеңі және тәуелсіздік
КСРО кезеңінде ақпарат құралдары тікелей мемлекеттің бақылауында болды. Қазақстан тәуелсіздік алғаннан кейін сөз бостандығы кеңейіп, демократиялық институттар қалыптаса бастады. Соның нәтижесінде БАҚ-ты бұрынғыдай қатаң бақылау біртіндеп әлсіреді.
БАҚ ұғымы: кең және қалыптасқан мағынасы
Кең мағынасында
Жұртшылыққа ақпарат тарататын құралдардың барлығы: газет, журнал, теледидар мен радио, пресс-релиздер, жарнамалық мәтіндер, таблоидтер.
Қалыптасқан мағынада
Мерзімді баспасөз, теледидар және радио, ақпарат агенттіктері, әртүрлі байланыс жүйелері.
Тек тарату емес — түсіндіру және эстетика
Баспасөз, теледидар және радио ақпаратты жеткізіп қана қоймай, ұсынылатын материалдарды түсіндіреді, оларға көркемдік түр мен сипат береді. Осы арқылы көрермен мен тыңдарманның эстетикалық сұранысын да өтейді.
Ақпарат және мемлекеттік тәуелсіздік
Ақпарат құралдары — мемлекеттік тәуелсіздіктің саяси-экономикалық және ғылыми-технологиялық дербестігімен пара-пар маңызды белгілердің бірі. Сондықтан ақпарат кеңістігін дамыту, оны қорғау және тиімді басқару кез келген мемлекеттің стратегиялық міндетіне айналады.
Ақпарат саясаты: қамтитын ауқымы
Ақпарат саясаты — мемлекеттік органдардың қоғамдағы ақпарат желісін дамытуға бағытталған реттеушілік жүйелерінің жиынтығы. Бұл ұғым тек бұқаралық ақпарат құралдарымен шектелмейді: іскерлік, ойын-сауық, хабарламалық және өзге де сипаттағы ақпаратты жасау, сақтау, өңдеу, көрсету және таратуға байланысты барлық өндірістік үдерістер мен қоғамдық қатынастарды қамтиды.
Цифрландырудың рөлі
Ақпарат индустриясын осылай кең түсіндіру әртүрлі секторлар арасындағы кедергілерді азайтып, қарқынды дамып келе жатқан телекоммуникациялар мен компьютерлік технологиялардың жаңаруына, сондай-ақ ақпаратты цифрландыру үдерісіне негіз болады.
Ұлттық мүдде және реформалар
Мемлекет өзінің экономикалық, әлеуметтік-саяси және ұлттық мүдделеріне сәйкес ақпарат саясатын ұстанады. Тарихтағы түбірлі реформалар мен өзгерістер кезеңінде дұрыс таңдалған ақпарат саясаты қоғамның мұраттарына жол бастап, материалдық және рухани құндылықтарды сақтай отырып, әлемдік өркениет деңгейіне көтерілуге қызмет етеді.
Ақпараттану: нені зерттейді?
Ақпараттану — ақпараттың құрылымы мен жалпы қасиеттерін, сондай-ақ ақпаратты жинақтау, сақтау, іздеу, қайта өңдеу, түрлендіру және тарату үдерістерін, әрі оны адам қызметінің түрлі салаларында пайдалануға қатысты мәселелерді зерттейтін ғылым саласы.
Тарихи даму желісі
- Ақпаратты жинастыру, өңдеу және тарату — адамзат дамуының барлық кезеңінде өзекті мәселе.
- Жазу мен кітап басудың пайда болуы ақпаратты жинастыру мен таратудың жаңа технологияларын қалыптастырды.
- ХХ ғасырдың басында бельгиялық ғалым П. Отле құжаттарды жинақтау, өңдеу, сақтау, іздеу және таратуды кешенді түрде біріктіруді ұсынды.
- Жекелеген операцияларды механикаландыру ұзақ уақыт бойы түбегейлі өзгеріс әкелмеді.
- Электрондық есептеу машиналарының (ЭЕМ) пайда болуы жағдайды түбегейлі өзгертті: жеке есептерден кешенді автоматтандыруға көшу негізгі қадам болды.
КСРО және Қазақстандағы ақпараттанудың қалыптасуы
КСРО: 1950-жылдардың басы
КСРО-да ақпараттану дербес ғылыми бағыт ретінде 1950-жылдардың басында қалыптасты.
Қазақстан: 1957 жылдан бастау
Қазақстанда ақпараттану 1957 жылы басталды. Сол жылы Қазақстан мемлекеттік жоспарлау комитеті жанынан ғылыми-техникалық ақпарат және техника-экономика бойынша ғылыми-зерттеу институты ашылды.
Негізгі зерттеу бағыттары
- Ғылыми-техникалық ақпарат мәселелерін зерттеу
- Ақпараттық қызмет көрсету әдістерін дамыту және жетілдіру
- Ақпаратты автоматты түрде жинау, өңдеу, іздеу, сақтау және тасымалдау
1991: Ақпараттану және басқару проблемалары институты
1991 жылы Қазақстанда Ақпараттану және басқару проблемалары институты ашылды. Оның зертханаларында іргелі зерттеулер «Ақпараттың, басқарудың және ақпараттық жүйелерді жасаудың теориялық мәселелері» тақырыбы бойынша, сондай-ақ республикадағы ғылым мен техника бағдарламалары аясында «Халық шаруашылығын ақпараттандыру» бағытында жүргізілді.