Қазақша рефераттар

Мемлекеттік саяси биліктің Конституциядағы саяси көрінісі

Жоспар

  1. 1Кіріспе
  2. 2Қазақстанда құқықтық мемлекет құру жолы
  3. 3Қазақтың ата заңы
  4. 3.1 Конституция — Қазақстан Республикасының негізгі заңы
    3.2 Мемлекеттік саяси биліктің Конституциядағы саяси көрінісі
    3.3 Конституцияда көрсетілген ҚР азаматтарының құқықтары мен міндеттері
  5. 4Қорытынды
  6. 5Қолданылған әдебиеттер

Кіріспе

Қазақстан халқы егеменді мемлекеттің ұлттық өркендеу процесін 1990-жылдары бастады. Біздің ата қонысымыз мыңдаған жылдар бойы талай басқыншылықты бастан өткерді: көне қалалар мен мәдени орталықтар қирап, кітаптар өртелді, жазықсыз жандар құрбан болып, өлшеусіз қан төгілді. Соған қарамастан, халық тіршілігін қайта жалғап, еңсесін көтеріп, ел болып дамуға ұмтылды. Ұрпақтан-ұрпаққа жалғасқан атамекенге сүйіспеншіліктің түп-тамыры да осында.

Ата-бабаларымыз ұлан-ғайыр жерді ақ найзаның ұшымен, ақ білектің күшімен қорғап, мұра етіп қалдырды. Өкінішке қарай, тоталитарлық жүйе кезеңінде осы тарихи жалғастық әлсіреп, қоғамдық санаға ауыр салмақ түсті. Жетпіс жыл ішінде жүргізілген зұлмат қазақ халқының демографиялық ахуалына да, табиғи ортасына да, рухани әлеміне де соққы болып тиді; байлық сарқылып, әлеуметтік әділет ұғымы көмескіленді.

Негізгі түйін: шынайы демократия болмаған жерде заң жиі түрде қағаз жүзінде қалып қояды. Егеменді Қазақстан жағдайында ғана құқықтық мемлекет құрудың нақты мүмкіндігі пайда болды.

Тәуелсіз Қазақстан Республикасының Конституциясы осы мүмкіндікті институционалдық деңгейде бекітіп, демократиялық дамудың кепілі ретінде құқық үстемдігі қағидасын орнықтыруға бағытталды.

1. Қазақстанда құқықтық мемлекет құру жолы

Құқықтық мемлекет құру және қоғамды демократияландыру — қайшылықты, ұзақ әрі күрделі үдеріс. Тоталитарлық жүйеден демократиялық қоғамға өту қажеттілігі айқындалған сәттен бастап, Қазақстан азаматтарының алдында ең алдымен егемендік пен тәуелсіздікті қорғау міндеті тұрды.

Демократияны дамыту экономикалық саладағы реформалармен тығыз байланысты болды: меншік қатынастарын жаңғырту, нарықтық экономикаға көшу, ұлттық мемлекеттің қалыптасуына қолайлы жағдай жасау — елді дағдарыстан шығарудың маңызды бағыттары ретінде қарастырылды.

Саяси мақсат

Жас егемен мемлекетті президенттік басқару нысанындағы тұрақты республика ретінде орнықтыру.

Теңдік қағидасы

Азаматтардың ұлтына қарамастан, заң алдындағы тең жауапкершілігі мен тең құқықтылығы.

Сонымен қатар, ұлттық мәдениетті және тілді дамыту, шетелдегі қазақ диаспорасымен рухани-мәдени байланыстарды қалпына келтіру, тарихи Отанына оралуына жағдай жасау сияқты бағыттарда жергілікті ұлттың мүддесін ескеру қажеттілігі де атап өтілді.

Құқықтық демократиялық мемлекетте Конституция — қоғам өмірін реттейтін ең жоғары құқықтық негіз. Қазақстан тәуелсіздік алғаннан кейін Конституция жобасы әзірленіп, бүкілхалықтық талқылаудан өтіп, қабылдау мәдениеті қалыптасты. Конституцияға сәйкес, егемендіктің иесі әрі мемлекеттік биліктің бірден-бір бастауы — халық.

Құқықтық мемлекет құру, демократияландыру, жалпыұлттық келісім мен ынтымақ — Қазақстанның әлемдік қауымдастыққа лайықты мүше болып енуінің басты шарттары.

2. Қазақтың ата заңы

2.1. Конституция — Қазақстан Республикасының негізгі заңы

Тәуелсіз Қазақстанның жаңа Конституциясы қысқа мерзімде әзірленіп, халық талқылауынан өтті және референдум арқылы күшіне енді. Конституция елдің демократиялық, құқықтық әрі әлеуметтік мемлекет ретінде дамуына құқықтық негіз қалады.

Негізгі Заң Қазақстан Республикасын президенттік басқару нысанындағы біртұтас мемлекет деп жариялап, аумақтық тұтастықты, бөлінбеуді және сыртқы қол сұғылмаушылықты қамтамасыз ету мемлекеттің басты міндеттері қатарында айқындалды.

Демократияның өзегі: Конституцияда «Мемлекеттік биліктің бірден-бір бастауы — халық» қағидасы нақты бекітіледі.

Конституция мемлекеттік биліктің біртұтастығын сақтай отырып, оны заң шығарушы, атқарушы және сот тармақтарына бөледі. Бұл тепе-теңдік билікті біржақты иемденудің алдын алып, әр тармақтың өкілеттігін нақты айқындауға қызмет етеді.

Негізгі Заң саяси бостандықтарға кең кепілдік береді: қоғамдық-саяси қозғалыстар Конституция шеңберінде еркін қызмет ете алады. Сонымен бірге меншіктің әралуандығы мойындалып, мемлекеттік және жеке меншік заңмен қорғалады. Меншіктің қоғам игілігіне қызмет етуі туралы талаптар да белгіленеді.

Демократиялық қағидалар Конституцияның «Адам және азамат» туралы бөлімінде ерекше нақтыланып, құқықтар мен бостандықтардың кепілдігіне басымдық беріледі.

2.2. Мемлекеттік саяси биліктің Конституциядағы саяси көрінісі

Мемлекеттің саяси жүйесі Конституцияда нақты көрініс тапқан. Президенттік басқару нысаны алғаш рет конституциялық деңгейде заңдастырылып, Президентке ішкі және сыртқы саясаттың негізгі бағыттарын айқындау міндеті жүктелді. Президент мемлекеттік биліктің барлық тармақтарының келісіп жұмыс істеуін және олардың халық алдындағы жауапкершілігін қамтамасыз етеді.

Президент

Саясаттың негізгі бағыттарын айқындайды, билік тармақтарының үйлесімін қамтамасыз етеді.

Парламент

Ең жоғары өкілді әрі заң шығарушы орган; заң қабылдайды, бюджетті бекітеді.

Сот

Құқықтық мемлекеттің өзегі; әділ сот төрелігі мен құқықтардың қорғалуын қамтамасыз етеді.

Жаңа Конституция екі палаталы, тұрақты жұмыс істейтін Парламентті бекітті. Парламент Конституцияға өзгерістер мен толықтырулар енгізу, республикалық бюджетті бекіту, Үкімет бағдарламасын тыңдау, халықаралық шарттарды ратификациялау, соғыс және бітім мәселелерін қарау сияқты маңызды өкілеттіктерге ие.

Үкімет Конституция айқындаған өкілеттіктер шегінде әлеуметтік-экономикалық дамуды ұйымдастыруға жауап береді және Президент алдында есеп береді. Бюджет жүйесі бойынша Парламенттік бақылау тетіктері де қарастырылған.

Биліктің үшінші тармағы — сот жүйесіне ерекше мән беріледі. Құқықтық реформалардың аясында Конституцияға сай жаңартылған заңнамалық актілерді қабылдау қажеттігі атап көрсетіледі.

Жергілікті басқару және өзін-өзі басқару тәртіптері де Конституцияда нақтыланған: облыс, аудан, қала мен ауыл деңгейінде өкілді органдар (мәслихаттар) және жергілікті атқарушы органдар қызмет етеді.

2.3. Конституцияда көрсетілген ҚР азаматтарының құқықтары мен міндеттері

ҚР азаматтарының құқықтары мен міндеттері 1995 жылғы 30 тамызда бүкілхалықтық талқылаудан өтіп қабылданған Конституцияда айқын тұжырымдалған. Адам тумысынан негізгі құқықтар мен бостандықтарға ие, ал азаматтық алғаннан кейін конституциялық құқықтармен қатар тиісті міндеттерді де орындайды.

  • Жеке бас бостандығы және қадір-қасиетіне қол сұқпаушылық заңмен қорғалады.
  • Әркімнің ұлтын, партиясын, дінін өзі анықтауға және көрсету-көрсетпеуге құқығы бар (19-бап).
  • Ар-ождан бостандығына толық кепілдік беріледі.
  • Заңды түрде алынған мүлікті жеке меншікте ұстау және мұраға қалдыру құқығы қорғалады.

Конституцияның 39-бабына сәйкес, құқықтар мен бостандықтар қоғамдық тәртіпті, басқа адамдардың құқықтары мен бостандықтарын, халық денсаулығын қорғау мақсатында ғана шектелуі мүмкін. Сонымен бірге бірқатар іргелі құқықтарды тіпті төтенше жағдайларда да шектеуге жол берілмейді.

Жеке меншік құқығы заңмен қорғалады (6-бап). Азаматтардың өз мүмкіндіктері мен мүлкін кәсіпкерлік қызметте және заңмен тыйым салынбаған экономикалық қызметте еркін пайдалануына құқық беріледі. Бұл нарықтық экономиканың орнығуына және реформалардың алға жылжуына конституциялық негіз қалыптастырады.

Конституцияның 13-бабында әркімнің өз құқықтары мен бостандықтарын сот арқылы қорғауға құқылы екені көрсетілген. Азаматтардың заң көмегін алуына, сот шешімдерін жоғары сатыда қайта қаратуға, жазаны жеңілдетуді сұрауға мүмкіндігі бар. Сондай-ақ медициналық көмекке, мемлекеттік оқу орындарында тегін орта білім алуға кепілдік беріледі; орта білім алу — міндетті.

Маңызды міндет

Заңды түрде белгіленген салықтарды, алымдарды және өзге де міндетті төлемдерді төлеу — әркімнің борышы әрі міндеті.

Қасиетті парыз

Отан қорғау — әрбір азаматтың қасиетті парызы және міндеті.

Құқықтар мен міндеттер туралы сөз болғанда, азаматтардың өз құқықтарын көбірек білуге ұмтылып, ал міндеттерді орындауда кейде салғырттық танытатыны да шындық. Құқықтық мәдениет дәл осы тепе-теңдікті сақтаудан басталады.

Қорытынды

Халық өзі дауыс беріп қабылдаған заңын әділ деп тануға бейім. Алайда заңға құрмет болмайынша және оны қастерлеу ішкі қажеттілікке айналмайынша, заңның құдіреті әлсірейді. Конституция мәртебелі болуы үшін, оның қағидалары қоғам мен мемлекеттің тірегіне, халық билігінің бағдарына айналуы керек.

Заң тиімді жұмыс істеуі үшін, оны бұлжытпай орындау азаматтардың күнделікті дағдысына айналуға тиіс. Әртүрлі амалмен заңды айналып өту — өркениетті қоғам мәдениетіне жат. Қылмыс, ұрлық-қарлық және жемқорлықтың көп болуы мемлекет дамуына қауіп төндіріп, ілгерілеуге бөгет болады. Сондықтан заң қабылданғаннан кейін оның мүлтіксіз орындалуы — ортақ жауапкершілік.

Заң беделге, мансапқа, лауазымға немесе байлыққа сатылмауға тиіс; ол тек ақиқатқа ғана бас иеді. Осы деңгейге жету — құқықтық мәдениеттің биік өлшемі.

Қазақстан Республикасының Конституциясы — әлемдегі ең жас Конституциялардың бірі. Оған өзгерістер енгізу қажеттігі туралы ұсыныстар айтылып жатады, бірақ Конституцияға жиі-жиі түзету енгізу оның беделін арттыра бермейді. Өзгерістер уақыты жетіп, қоғамдық-саяси тәжірибе пісіп-жетілген кезде ғана енгізілгені жөн.

Қолданылған әдебиеттер

  • 1) Қазақстан Республикасының Конституциясы.

    Алматы, 1995 ж.

  • 2) Нысанбаев Ә. «Жалпы ұлттық келісім және демократиялық даму».

    «Егеменді Қазақстан» газеті, 1997 жыл, 25–26 наурыз.

  • 3) Қалмырзаев Ә. «Халықтың қуаты бірлікте» / «Ата-заң арналары».

    «Егеменді Қазақстан» газеті, 1998 жыл, 27 тамыз.