Сен нағыз опасыз екенсің
Қасқыр, түлкі және есек: «күнә» туралы әңгіме
Бір күні қанішер қасқыр, айлакер түлкі және аңқау есек бір сайдың ішінде жолығып қалады. Үшеуі жайғасып, әңгіме бастайды. Түлкі сөзді әріден қозғап:
– Біздің басымыздан не өтпеді? Осы өмірде істеген жақсы-жаман істерімізді айтып, өз қылықтарымызды өзіміз саралап көрсек қайтеді. Мұнымыз бұдан былай ауыр қылмысқа бармауымызға сабақ болсын.
Қасқыр әкіреңдеп:
– Сол істегендерімді айтсам, күнәм жеңілдей ме?
Түлкі бұлдырап, сөзді қыздыра түседі:
– Айтшы, не істегеніңді түк қалдырмай, жасырмай айт. Тыңдап көрейік.
Қасқырдың «өкініші» және түлкінің «ақтауы»
Қасқыр тамағын кенеп қойып, әңгімесін бастайды:
Бір күні қарным ашып, ішек-қарным шұрылдап келе жаттым. Қалың тоғайдың арасында бір доңызға көзім түсті. Тарпа бас салып, жарып жібердім де, сылқия тойдым.
Кейін оның балаларына обал болды ма деп ойладым. Бірақ олардың ажалына анасы өзі себепкер сияқты: басында титтей миы болса, он екі торайын иесіз тастап, жалғыз өзі тоғай кезіп кетер ме еді?
Сосын әлгі жетім қалған он екі торайына бардым. Байғұстар тімтінектеп, шүпірлеп жүр екен. «Енесі жоқ, аштан өледі ғой» деп жаным ашып, бәрін де жеп қойдым. Міне, күні бүгінге дейін осы қылығым дұрыс па, бұрыс па деп ойланамын.
Түлкі күлмеңдеп:
– Өкінетін түгі жоқ. Тіпті дұрыс істегенсің. Сен болмасаң, бәрібір аштан өліп, өлексесі айдалада шіріп қалар еді. Торайларын иесіз қалдырып, қаңғып кеткен доңыздың обалы өзіне. Жетімді жетімсіретпей, «жөнін тапқаның» — сауап.
Қасқыр езуін жалап:
– Ендеше, өкініштісі жоқ екен ғой.
Түлкі қошеметтей түседі:
– «Сауап» істегеніңе өкінбе!
Түлкінің «жанашырлығы»
Қасқыр енді түлкіге бұрылады:
– Ал енді өзің айтшы, түлкі. Даланың кербезісің ғой. Сенің де басыңнан осындай бір оқиға өтті ме?
– Күнәсіз пенде бар ма бұл жалғанда, – дейді түлкі күрсініп.
– Бір күні қораның іргесінен бір қып-қызыл әтешті ұстап алып, мойнын бұрап жібердім. Жеп болған соң, жан-жағыма қарасам, балапандары әкесінің шашылған мамығы мен төгілген қанын көріп, шұрқырап жылай бастапты.
«Бұларды зар еңіретіп тастап кетпейін, обалына қалмайын» дедім де, балапандарын да бір-бірлеп ұстап жей бастадым. Сөйтіп, жетім қалған балапандардың көз жасын «тыйдым». Бұл ісім қалай: дұрыс па, әлде өкініш пе?
Қасқыр мақұлдайды:
– Табылған ақыл екен. Әйтеуір, балапандардың обалына қалмағансың. «Жанашырлық» дегеннің өзі осы емес пе?
Есектің ұялысы — нағыз «қылмыс» болып шықты
Қасқыр мен түлкінің сөзін есек аң-таң болып тыңдап отырады. Сонда түлкі сөзді есекке бұрады:
– Ал, есек, енді сен айтшы: өміріңде қандай қылмысты іс жасадың?
Есек не айтарын білмей, өткен-кеткенін еске түсіріп, ойланып қалады:
– Не дерімді де білмеймін...
Түлкі қағыта сөйлейді:
– Қылмысың көп-ау, шамасы.
Қасқыр «жебеген» болып:
– Қысылып-қымтырылмай айта бер. Біз де ештеңе жасырмадық қой.
Түлкі тағы түртпектейді:
– Қылмысыңды біреуге айтсаң, бойың сергіп қалады. Ішіңде тұнып жатса, жегідей жейтін дерт емес пе?
Түлкінің сөзіне елтіген есек басын шайқап:
– Иә, менің де бір қателігім бар...
– Бір күні жұмыстан шаршап келдім. Қораға келген соң қожайын мені ағаштың түбіне байлап, үйіне кіріп кетті. Өне бойым балбырап, ұйқым келіп қалғып кетіппін.
Біраздан соң оянсам, қарным ашып, әбден зықым шықты. Жейтін нәрсе іздедім — маңайда тіске басар ештеңе жоқ. Сол кезде қожайын ерттеп жүрген тоқымның жыртығынан бір шөкім сабанның ұшы шығып тұрғанын көрдім. Соны суырып жеп, өзегімді жалғадым.
Міне, осы қылығым үшін күні бүгінге дейін қатты ұяламын...
Үкім: әділдік емес, өз мүддесі
Есектің сөзін естіген түлкі орнынан атып тұрады:
– Сен нағыз опасыз екенсің!
– Өзіңді асырап жүрген адамға қастық жасағансың. Осындай қылығыңмен бізге де сор әкелесің!
Қасқыр да тісін қайрап:
– Бұл «қылмыс» үшін жаза беру керек!
Есек аң-таң болып ақталады:
– Мен тоқымның ішіндегі сабанды ғана жедім ғой. Ештеңе де бүлінген жоқ. Ертеңіне сол тоқымды қайтадан өзіме жапты...
Бірақ түлкі кіжініп:
– Өзің қылмысыңды да мойындамайсың! Опасыздығың да содан!
Қасқыр үкім сұрағандай:
– Мұндай опасыздың жазасы қандай болуы керек?
Қасқыр қаһарланып:
– Көзін жою керек. Бұл қылмыскерге сол лайық!
Есек қашып құтыла алмайды. Сөйтіп, қасқыр мен түлкі аңқау есекті «өлім жазасына» кесіп, жарып салып, сылқия тойып алады да, өз жолдарымен жүре береді.
Түйін
- Өз қылмысын ақтау оңай: айлакер сөз бәрін «сауапқа» айналдырып жібереді.
- Әлсізді жазалау одан да оңай: ең кінәсіз көрінген іс «опасыздық» деп танылуы мүмкін.
- Әділдік мүддеге бағынғанда, үкім шындықпен емес, ашкөздікпен шығарылады.