Бейтарап сөзі жалпылама деген мағынаны білдіреді
Бейтарап фразеологизмдер деген не?
Бейтарап сөзі «жалпылама» деген мағынаны білдіреді. Осыған сәйкес, бейтарап фразеологизмдер — сөйлеу тілінде де, кітаби-жазба стильдерде де жалпы қолданыла беретін тұрақты сөз тіркестері.
Бұл топтағы тіркестердің стильдік сипаты болмайды, яғни олар белгілі бір стильге «байланбайды». Мысалы: сөзінде тұру, сенімді ақтау, қарсы алу, дауыс беру, шын жүректен және т.б.
Эмоционалды-экспрессивті бояудың болмауы
Бейтарап қолданылатын фразеологизмдерде эмоционалды-экспрессивті бояу да болмайды: олар зат пен құбылысты тек атап қана қояды.
ит арба
Заттың атауы ретінде ғана қолданылады.
ит аяқ
Бейнелегіштік не бағалау реңкі жоқ.
ит көйлек
Экспрессивті бояуы байқалмайды.
Осы тұрғыдан қарағанда, бейтарап фразеологизмдер қатарына тұрақты ұғымға айналған жер-су атаулары мен кейбір терминдік сипаттағы тіркестер де енеді: Қара теңіз, Ақ теңіз, көз әйнек, ауыр өндіріс, ақ өлең және т.б.
Неліктен бейтарап тіркестер аз кездеседі?
Стильаралық сипаттағы тұрақты сөз тіркестерінің жалпы саны бейтарап лексикамен салыстырғанда өте аз. Мұның себебі — қазақ тіліндегі фразеологизмдердің басым бөлігі образды қызмет атқарып, көбіне жағымды немесе жағымсыз бағалау ыңғайында жұмсалады.
Ескерту: баспасөз тіліндегі ауытқу
Газет мәтіндерінде кейде бейтарап фразеологизмдердің бұл қасиеті толық сақтала бермейді. Мысалы, сенімді ақтау тіркесі әртүрлі контексте бағалауыш реңкке ие болып, «сенімнен шығу» мағынасымен жиі қолданылады.
Мысал: Өткен жылы әрбір жүз бастан 162 қозы алып, сенімнен шықты.
Мысал: Бұл жұмыста Мұса абыройсыз болған жоқ, коллектив сенімінен шықты.
Мысал: Ішкі мүмкіндіктер мен резервтерді тиімді пайдаланудың негізгі жолдарын атап көрсеткен ол коммунистер сенімінен шығып келеді.
Қысқаша түйін
-
Бейтарап фразеологизмдер стильге тәуелді емес және күнделікті сөйлеуде де, жазба мәтінде де қолданылады.
-
Олар эмоционалды-экспрессивті реңксіз болып, көбіне тек атау қызметін атқарады.
-
Қазақ фразеологизмдерінің негізгі бөлігі образды әрі бағалауыш сипатта болғандықтан, бейтарап тіркестер саны көп емес.