Тарбағатай ауданының тарихы

Тарбағатай ауданының қазіргі әкімшілік тарихы Қазақстан Республикасы Президентінің 1997 жылғы мамыр айындағы Жарлығымен байланысты. Осы өзгерістер нәтижесінде Ақсуат ауданы таратылып, оның аумағы Тарбағатай ауданының құрамына енгізілді.

Аудан Шығыс Қазақстан облысының оңтүстік-шығыс бөлігінде орналасқан. Жер аумағы — 25,1 мың шаршы км. Халқы — шамамен 59 800 адам. Әкімшілік құрылымында 16 ауылдық және 1 кенттік округ, жалпы 69 елді мекен бар. Аудан орталығы — Ақсуат ауылы.

Аудан климаты өте континентті. Бұл құбылыс температураның тез ауытқуымен, ауаның құрғақтығымен және жауын-шашынның аз мөлшерімен сипатталады. Мұндай ерекшеліктің негізгі себебі — өңірдің мұхиттар мен теңіздерден алыс орналасуы, сондай-ақ ауданның және көршілес аумақтардың жер бедерінің ықпалы.

Аудан жерінің көп бөлігі — жазық. Орталық бөлігінде оңтүстік-шығыстан солтүстік-батысқа қарай ашық сарғылтым топырақ таралған, ал тау беткейлері қоңыр топырақты жайылымдарымен ерекшеленеді.

Зайсан қазаншұңқыры маңындағы құмды және құмдақ, сондай-ақ қалың қабатты сұр топырақты жерлерде жусанды-сораңды өсімдіктер басым. Зайсан көлінің жағалауына жақын шалғынды-батпақты топырақта тұрақты шалғындар мен жайылымдар кездеседі.

Тарбағатай тауының етегінде қиыршық тасты боз, қызыл-қоңыр топырақтарда тобылғы аралас әртүрлі шөптер өседі. Биіктік белдеулері айқын байқалады: 1400 м-ге дейін таулы қызыл-қоңыр және таулы қара топырақтарда бозды-бетегелі дала қалыптасқан; 1400–1700 м аралығында қара топырақ тәрізді шымды-шалғынды топырақтарда субальпілік және альпілік шалғындар өсетін таулы белдеу таралған.

Зайсан қазаншұңқыры — Қазақстанның шығыс бөлігіндегі ірі ойыс. Ол Оңтүстік Алтай, Қалба және Сауыр–Тарбағатай жоталары арасындағы тектоникалық ойыс ретінде қалыптасқан. Ұзындығы — 225 км, ені — 100–125 км.

Қазаншұңқырдың түзілуі үштік дәуірдегі көл тасқындарының аллювийлік шөгінділерімен байланысты. Таудан ағатын өзендер мен сай-жыралар жер бедерін тілімдеп, ойыстың шөл және шөлейт бөліктері негізінен жайылым ретінде пайдаланылады.

Аудан аумағында Тарбағатай тауларынан басталып, Зайсан көліне қарай ағатын бірқатар өзендер бар: Боғас, Базар, Қарғыба, Тебіске, Терісайрық, Тайжүзген, Уласты, Қандысу, Құсты. Олардың көпшілігі егіншілік пен шабындық алқаптарын суғаруға пайдаланылады.

Аудан табиғаты жануарлар дүниесінің байлығымен ерекшеленеді. Мұнда қасқыр, түлкі, қарсақ, сасық күзен, аққұлақ борсық, қосаяқ, суыр, елік, тиін, қоңыр аю, арқар, сілеусін сияқты аңдар кездеседі.

Аудан жерінің батысынан шығысына қарай созылып жатқан Тарбағатай тауының ұзындығы шамамен 300 км, ені 30–50 км шамасында. Ең биік шыңы — Тастау (2991 м). Шығысында Алтаймен, батысында Сарыарқамен ұласады.

Арғанаты, Маңырақ, Өкпеті, Түйемойнақ, Жылытау сілемдері де шоқтығы биік шыңдарымен белгілі. Осы таулардан бастау алған Боғас, Базар, Қарғыба, Тебіске, Қарасу, Шорға, Тайжүзген, Қандысу, Құсты өзендері Зайсан көліне құяды.

Тарбағатай — табиғаты бай болғандықтан ежелден «Барқытбел» атанған өңір. Бұл өлке ерте замандардан бері талай дәуірдің куәсі. Біздің жыл санауымызға дейінгі бірнеше мыңжылдықта мұнда ерте көшпенділер мекендегенін тау бөктері далаларындағы үйінді обалар дәлелдейді.

Қазақстан тарихнамасында «Алтын оба» аталған Шілікті аңғарындағы қорғандардан көне мәдениет ескерткіштері табылған. Археологиялық қазбалар кезінде 500-ден астам алтын бұйым шыққан. Бұл жәдігерлердің бір бөлігі Қазақстанның ұлттық музейінде, сондай-ақ әлемдегі ірі музейлердің бірі — Санкт-Петербургтегі Эрмитажда сақтаулы.

Шыбынды елді мекені маңындағы обадан барыс мүсіні орнатылған қос шырағдан табылса, Кіндікті өңірінен Түркі қағанаты дәуіріне тән тас мүсіндер анықталған.